लंडनच्या एका गजबजलेल्या कॅफेमध्ये एक तरुण शांतपणे आपला कॉफीचा कप हातात धरून खिडकीबाहेर पाहत बसला आहे. त्याच्या अंगावर कोणतेही महागडे ब्रँडेड कपडे नाहीत की मनगटावर लक्षावधी रुपयांचे घड्याळ नाही. आजूबाजूच्या लोकांना तो एखादा सामान्य ऑफिसला जाणारा तरुण वाटू शकतो, पण वस्तुस्थिती अशी आहे की, त्याने गेल्या नऊ वर्षांत ट्रेडिंगच्या माध्यमातून तब्बल ३००% वार्षिक सरासरी परतावा मिळवला आहे. हा तरुण म्हणजेच जॅक डी. श्वेगर यांच्या 'अननोन मार्केट विझार्ड्स' (Unknown Market Wizards) या पुस्तकातील एक नायक.
जॅक डी. श्वेगर हे नाव गुंतवणूक विश्वात आदराने घेतले जाते. त्यांच्या 'मार्केट विझार्ड्स' या मालिकेतील पुस्तकांनी आजवर अनेक पिढ्यांना ट्रेडिंगचे धडे दिले आहेत. मात्र, २०२० मध्ये प्रकाशित झालेले आणि सध्याच्या काळात पुन्हा एकदा चर्चेत आलेले 'अननोन मार्केट विझार्ड्स' हे पुस्तक काहीसे वेगळे आहे. या पुस्तकात श्वेगर यांनी अशा ट्रेडर्सच्या मुलाखती घेतल्या आहेत, जे कोणत्याही मोठ्या इन्स्टिट्यूशनसाठी किंवा हेज फंडसाठी काम करत नाहीत.हे लोक आपल्या घरातून, स्वतःच्या खात्यावर ट्रेडिंग करतात आणि तरीही त्यांची कामगिरी वॉल स्ट्रीटवरील बड्या दिग्गजांना घाम फोडणारी आहे.
पुस्तकाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यात मांडलेली आकडेवारी.एका ट्रेडरने अवघ्या २,५०० डॉलर्सच्या सुरुवातीच्या भांडवलातून ५० दशलक्ष डॉलर्सची (सुमारे ४०० कोटी रुपये) संपत्ती उभी केली आहे. हे ऐकायला एखाद्या चित्रपटातल्या कथेसारखे वाटू शकते, पण श्वेगर यांनी या ट्रेडर्सच्या ट्रेडिंग रेकॉर्ड्सची सखोल पडताळणी करूनच ही माहिती जगासमोर आणली आहे. यातील प्रत्येक कथा ही केवळ पैशांची नसून ती शिस्त, संयम आणि सातत्याची आहे.
एका ट्रेडरचा उल्लेख या पुस्तकात येतो, ज्याने १३ वर्षांच्या प्रदीर्घ कालावधीत सरासरी वार्षिक ३३७% परतावा मिळवला. शेअर बाजारात १५-२०% परतावा मिळवण्यासाठी जिथे मोठे फंड मॅनेजर्स धडपडत असतात, तिथे हा आकडा अकल्पनीय वाटतो. महत्त्वाचे म्हणजे, हे ट्रेडर्स प्रसिद्धीच्या झोतात नसतात. त्यांना स्वतःचे नाव मोठे करण्यापेक्षा आपल्या ट्रेडिंग टर्मिनलवर योग्य निर्णय घेण्यात जास्त रस असतो.
जाहिरात क्षेत्रातील एका माजी अधिकाऱ्याची कथा तर थक्क करणारी आहे. त्याने आपल्या २७ वर्षांच्या ट्रेडिंग कारकिर्दीत सरासरी ५८% वार्षिक परतावा मिळवला. त्याने कोणत्याही गुंतागुंतीच्या अल्गोरिदमचा वापर न करता केवळ 'क्लासिकल चार्ट विश्लेषण' वापरून हे यश साध्य केले. हे उदाहरण सांगते की, ट्रेडिंगमध्ये यशस्वी होण्यासाठी तुम्हाला गणितातील पीएच.डी. असण्याची गरज नाही, तर तुमच्याकडे चार्ट वाचण्याची आणि बाजाराची नस ओळखण्याची दृष्टी असायला हवी.
खेळाच्या मैदानातून ट्रेडिंगच्या मैदानात उतरलेल्या एका कनिष्ठ टेनिसपटूची गोष्ट तरुणाईला प्रेरणा देणारी आहे. ब्रिटनमधील या खेळाडूने व्यावसायिक टेनिस सोडले आणि ट्रेडिंगचा मार्ग निवडला. नऊ वर्षांत जवळपास ३००% वार्षिक सरासरी परतावा मिळवणारी त्याची कामगिरी हे सिद्ध करते की, खेळाडूमध्ये असलेली शिस्त आणि हार न मानण्याची वृत्ती ट्रेडिंगमध्ये किती कामी येते. या पुस्तकातील मुलाखतींमधून श्वेगर यांनी या ट्रेडर्सची केवळ रणनीतीच नाही, तर त्यांची मानसिक अवस्था, त्यांचे सर्वात वाईट व्यवहार आणि त्यातून त्यांनी घेतलेले धडेही उलगडले आहेत.
श्वेगर यांच्या मुलाखत घेण्याच्या शैलीमुळे हे पुस्तक केवळ तांत्रिक माहितीचा संग्रह न राहता एक मानवी दस्तऐवज बनले आहे. यात अधूनमधून येणारे विनोदी प्रसंग आणि ट्रेडर्सनी मोकळेपणाने सांगितलेल्या त्यांच्या चुका वाचकाला या विषयाशी जोडून ठेवतात. ट्रेडिंग म्हणजे केवळ आकडेमोड नसून तो स्वतःच्या स्वभावावर विजय मिळवण्याचा खेळ आहे, हे या पुस्तकातून स्पष्ट होते.
भारतीय संदर्भात बोलायचे झाले तर, आपल्याकडे अशा प्रकारची पुस्तके खूप कमी आहेत. सौरव मुखर्जी यांचे 'द अनयुज्युअल बिलियनेअर्स' (The Unusual Billionaires) हे पुस्तक भारतीय कंपन्यांच्या यशाची गाथा सांगते. तसेच, 'बुल्स, बेअर्स अँड अदर बीस्ट्स' (Bulls, Bears and Other Beasts) हे भारतीय शेअर बाजाराचा इतिहास रंजक पद्धतीने मांडते. मात्र, पडद्यामागे राहून वैयक्तिक पातळीवर ट्रेडिंग करणाऱ्या 'रिटेल ट्रेडर्स'च्या यशावर आधारित सखोल पुस्तक मराठीत किंवा भारतीय लेखकांकडून येणे अजूनही बाकी आहे.
स्मार्टफोन आणि हाय-स्पीड इंटरनेटच्या या काळात भारतातील तरुण वर्ग मोठ्या प्रमाणावर ट्रेडिंगकडे वळत आहे. नॅशनल स्टॉक एक्सचेंजच्या (NSE) अलीकडील आकडेवारीनुसार, वैयक्तिक गुंतवणूकदारांचा सहभाग विक्रमी पातळीवर पोहोचला आहे. अशा वेळी 'अननोन मार्केट विझार्ड्स'मधील कथा केवळ करमणूक करत नाहीत, तर या तरुणांना एक वास्तववादी दिशा देतात. ट्रेडिंग म्हणजे रातोरात श्रीमंत होण्याचा जुगार नसून, तो एक गंभीर व्यवसाय आहे, हे या पुस्तकातील प्रत्येक पान ओरडून सांगते.
ट्रेडिंगमध्ये कोणताही एक 'जादूचा फॉर्म्युला' नसतो, हे या पुस्तकाचे मुख्य सार आहे. एका ट्रेडरने तर कोणतेही फंडामेंटल किंवा टेक्निकल विश्लेषण न वापरता एक वेगळीच पद्धत वापरून कोट्यवधी डॉलर्स कमावले. याचा अर्थ असा की, प्रत्येकाला आपली स्वतःची पद्धत शोधावी लागते. दुसऱ्याची रणनीती कॉपी करून कोणीही मार्केट विझार्ड बनू शकत नाही.
यशाचा हा प्रवास सोपा नसतो. या पुस्तकातील प्रत्येक ट्रेडरने सुरुवातीच्या काळात मोठे फटके खाल्ले आहेत. पण त्यांनी त्या चुकांमधून जे शिकले, तेच त्यांच्या यशाचे गमक ठरले. आजच्या काळात जेव्हा सोशल मीडियावर 'फेक' नफा दाखवून तरुणांना भुरळ घातली जात आहे, तेव्हा श्वेगर यांचे हे पुस्तक जमिनीवर राहून ट्रेडिंग कसे करावे, याचे उत्तम मार्गदर्शन करते.
शेवटी, हे पुस्तक वाचताना एक प्रश्न मनात येतो की, जर हे सामान्य दिसणारे लोक इतकी मोठी झेप घेऊ शकतात, तर आपण कुठे कमी पडतोय? कदाचित, उत्तर त्यांच्या रणनीतीत नसून त्यांच्या मानसिकतेत दडलेले असावे. तुमच्याकडे बाजाराचा कल ओळखण्याची दृष्टी आहे की तुम्ही फक्त गर्दीचा हिस्सा बनून धावत आहात?
