१९२० च्या दशकात स्वीडनच्या एका माणसाने जगातील तब्बल १६ देशांच्या सरकारी तिजोऱ्या आपल्या खिशात ठेवल्या होत्या आणि संपूर्ण पृथ्वीवर तयार होणाऱ्या एकूण काडेपेट्यांपैकी ४० टक्के उत्पादनावर त्याचं एकछत्री राज्य होतं.आयव्हर क्रुगर असं या माणसाचं नाव. पण त्याच्या यशाचा पाया एका अशा फसवणुकीवर उभा होता ज्याची कल्पनाही कोणाला शिवली नव्हती.
आपल्या स्वयंपाकघरातल्या कोपऱ्यात पडलेली ती छोटीशी काडेपेटी आठवून बघा. आज तिची किंमत आपल्याला फार वाटत नाही, पण पहिल्या महायुद्धानंतरच्या काळात हीच काडी जगभरातील अर्थव्यवस्थांना आधार देणारी ठरली होती. युद्धामुळे युरोपमधले देश पार कंगाल झाले होते. रस्ते बांधायला पैसे नव्हते की गरिबांना खायला द्यायला. अशा वेळी आयव्हर क्रुगर एका देवदूतासारखा समोर आला.
गोष्ट अशी आहे की, क्रुगरने या देशांसमोर एक अजब प्रस्ताव ठेवला. तो सरकारला म्हणायचा, "तुम्हाला देशासाठी कर्ज हवंय? मी देतो. पण त्या बदल्यात तुमच्या देशात काडेपेट्या बनवण्याचा आणि विकण्याचा अधिकार फक्त माझ्या कंपनीला असेल." जर्मनी, पोलंड, तुर्की अशा अनेक देशांनी डोळे झाकून या करारावर सह्या केल्या. जर्मनीला तर त्याने त्याकाळी चक्क १२५ मिलियन डॉलर्सचं कर्ज दिलं होतं.
आता इथे ट्विस्ट आहे. क्रुगरला माहित होतं की माणसं काहीही झालं तरी चूल पेटवणं किंवा सिगारेट पेटवणं थांबवणार नाहीत. सरकारने काडेपेट्यांवर भरमसाठ टॅक्स लावला. लोक काडेपेट्या विकत घ्यायचे, त्यातून जो पैसा जमा व्हायचा, त्यातून सरकार क्रुगरचं कर्ज फेडायचं. वरवर पाहता हा व्यवहार खूपच फायदेशीर वाटत होता. क्रुगरची 'स्वीडिश मॅच' कंपनी बघता बघता जगातील सर्वात मोठी कंपनी बनली.
पण या झगमगाटाच्या मागे एक काळं सत्य लपलेलं होतं. ही गोष्ट इथे संपत नाही. क्रुगर जे साम्राज्य चालवत होता, ते प्रत्यक्षात एक 'पाँझी स्कीम' होती. तो नवीन देशांकडून मिळवलेले पैसे जुन्या गुंतवणूकदारांना नफा म्हणून वाटत होता. जोपर्यंत नवीन देश त्याच्या जाळ्यात अडकत होते, तोपर्यंत हे चक्र व्यवस्थित फिरत होतं. त्याने आपली खाती इतकी गुंतागुंतीची करून ठेवली होती की मोठ्या मोठ्या हिशोबनिसांनाही त्यातला घोळ कळत नव्हता.
१९२९ साली अमेरिकेत 'ग्रेट डिप्रेशन' म्हणजे मोठी आर्थिक मंदी आली. शेअर बाजार कोसळला आणि गुंतवणूकदारांना भीती वाटू लागली. त्यांनी क्रुगरकडे आपल्या पैशांचा हिशोब आणि मालमत्तेचे पुरावे मागितले. क्रुगरने अनेक बनावट कागदपत्रं आणि खोट्या सह्या करून वेळ मारून नेण्याचा प्रयत्न केला, पण सत्य जास्त काळ लपून राहिलं नाही.
ज्या काडीने त्याने जगाला प्रकाश दाखवण्याचं स्वप्न विकलं होतं, त्याच काडीने त्याच्या साम्राज्याला आग लागली. जेव्हा हे उघड झालं की क्रुगरचं अब्जावधींचं साम्राज्य केवळ कागदावरच्या खोट्या आकड्यांवर उभं आहे, तेव्हा संपूर्ण जगात खळबळ उडाली. हार्वर्ड बिझनेस स्कूलमध्ये आजही या प्रकरणाचा अभ्यास केला जातो, कारण ही इतिहासातील सर्वात मोठी आर्थिक फसवणूक मानली जाते.
१२ मार्च १९३२ रोजी पॅरिसमधल्या एका फ्लॅटमध्ये आयव्हर क्रुगरचा मृतदेह सापडला. त्याने स्वतःवर गोळी झाडून आयुष्य संपवलं होतं. त्याच्या मृत्यूनंतर स्वीडनची अर्थव्यवस्था हादरली आणि अनेक देशांच्या बँका बुडाल्या. ज्याला लोक 'मॅच किंग' म्हणायचे, तो प्रत्यक्षात एक असा जादूगार निघाला ज्याने स्वतःच्याच हाताने स्वतःचं नशीब जाळून टाकलं होतं.
एका साध्या काडीच्या पेटीने जगाला वेड लावणाऱ्या या माणसाची गोष्ट ऐकल्यावर एक प्रश्न मनात येतोच — जेव्हा एखादी गोष्ट गरजेपेक्षा जास्त चांगली (Too good to be true) वाटत असते, तेव्हा त्यामागे नक्कीच काहीतरी काळं-बेरं असतं, हे आपण कधी शिकणार?
