चामड्यावर नक्षी कोरणारा 'हा' मुलगा बनला भारताचा सिल्व्हर किंग: ओमरसी मावजींची थक्क करणारी गोष्ट!
११ सप्टेंबर २०२६ रोजी मुंबईत पार पडलेल्या एका लिलावात चांदीच्या एका लहानशा भांड्याची (Water Sprinkler) म्हणजे गुलाबदाणीची किंमत तब्बल ६ लाख ५ हजार रुपयांपर्यंत गेली.हे भांडं ना सोन्याचं होतं,ना त्यावर हिरे जडले होते. तरीही जगभरातल्या श्रीमंत संग्राहकांनी ते मिळवण्यासाठी चढाओढ लावली होती.
असं काय विशेष होतं त्या भांड्यात?
तर त्या भांड्याच्या तळाशी दोन इंग्रजी अक्षरं कोरलेली होती - 'O.M.'
हा 'OM' म्हणजे कोणताही धार्मिक मंत्र नव्हता, तर ती होती एका अशा माणसाची स्वाक्षरी,ज्याने भारताच्या कलाकुसरीला लंडन आणि पॅरिसच्या राजवाड्यांपर्यंत पोहोचवलं.
ही गोष्ट आहे ओमरसी मावजी (Oomersi Mawji) यांची. एका चर्मकाराचा मुलगा ते जगातील सर्वात मौल्यवान चांदीचे कारागीर, हा त्यांचा प्रवास एखाद्या चित्रपटासारखा थक्क करणारा आहे.
१८ व्या शतकाच्या मध्यावर गुजरातच्या कच्छमध्ये राहणारे ओमरसी मावजी सुरुवातीला चामड्यावर नक्षीकाम करायचे. चामड्याच्या जोड्यांवर किंवा पट्ट्यांवर बारीक नक्षी कोरणं हा त्यांचा हातखंडा होता.पण १८५८ च्या सुमारास त्यांनी चामडं सोडून चांदीवर हात आजमावायचं ठरवलं. आणि मग काय झालं? अवघ्या १० वर्षांत ते कच्छच्या महारावांचे आणि बडोद्याच्या महाराजांचे अधिकृत चांदीचे कारागीर बनले.
कल्पना करा, ज्या काळात भारतीयांना केवळ 'मजूर' म्हणून पाहिलं जायचं, त्या काळात ओमरसींनी १८६० मध्ये 'ओमरसी मावजी अँड कंपनी' स्थापन केली. त्यांनी चांदीवर नक्षीकाम करण्याची एक वेगळीच शैली विकसित केली, जिला 'कच्छ सिल्व्हर' (Kutch Silver) म्हटलं जातं. या शैलीत प्राणी, पक्षी आणि वेलींची इतकी जिवंत नक्षी असायची की पाहणाऱ्याला वाटायचं ते आता हालचाल करतील.
आता इथे खरा ट्विस्ट आहे. १८७८ मध्ये पॅरिसमध्ये एक मोठं प्रदर्शन भरलं होतं. तिथे ओमरसींच्या कलेने युरोपियन लोकांचे डोळे दिपवले. त्यांची कीर्ती इतकी पसरली की अमेरिकेतील प्रसिद्ध 'टिफनी' (Tiffany & Co.) सारख्या ब्रँड्सनी सुद्धा त्यांच्या शैलीची नक्कल करण्याचा प्रयत्न केला.
ओमरसींच्या चांदीच्या वस्तू केवळ प्रदर्शनापुरत्या मर्यादित नव्हत्या. त्या काळच्या जगातील सर्वात श्रीमंत लोकांच्या डायनिंग टेबलवर ओमरसींच्या हाताने घडवलेली भांडी असायची. आजही लंडनच्या प्रसिद्ध 'व्हिक्टोरिया अँड अल्बर्ट म्युझियम'मध्ये ओमरसी मावजींनी घडवलेली चांदीची कलाकुसर मोठ्या अभिमानाने मांडलेली दिसते.
आजच्या काळात जिथे ब्रँडिंगसाठी कोट्यवधी रुपये खर्च केले जातात, तिथे दीडशे वर्षांपूर्वी एका साध्या कारागिराने आपल्या कामाच्या जोरावर 'OM' हा जागतिक ब्रँड बनवला होता. आजही कोणत्याही जुन्या चांदीच्या वस्तूवर जर 'OM' हा शिक्का दिसला, तर त्याची किंमत बाजारभावापेक्षा दहापट जास्त असते.
एका चर्मकाराच्या मुलाने आपल्या कौशल्याच्या जोरावर इतिहासाच्या पानांवर स्वतःचं नाव सुवर्णअक्षरांनी (किंवा चांदीच्या नक्षीने!) कोरलं. ओमरसी मावजींची ही गोष्ट आपल्याला शिकवते की, तुमची जात किंवा पार्श्वभूमी महत्त्वाची नसते, तर तुमच्या हातातील कसब तुम्हाला शून्यातून विश्व निर्माण करून देऊ शकतं.
तुम्ही कधी तुमच्या घरातल्या जुन्या चांदीच्या भांड्यांच्या तळाशी कोणती खूण आहे का हे तपासून पाहिलंय? कदाचित तिथेही एखादा असाच इतिहास लपलेला असू शकतो!
