१९५७ सालची ती एक उदास संध्याकाळ होती. मुंबईतल्या एका छोट्याशा खोलीत तानपुऱ्याचा मंद सूर आणि औषधांचा उग्र वास एकमेकांत मिसळले होते. २६ वर्षांचा एक तरुण आपल्या आजारी आईच्या उशाशी बसून काळजीत होता. आईला लिव्हर कॅन्सर झाला होता आणि प्रत्येक वेळच्या उपचारांसाठी खिशात १५ रुपये असणं, हे त्या काळात एखाद्या मोठ्या युद्धापेक्षा कमी नव्हतं. तो तरुण म्हणजे दुसरे तिसरे कोणी नसून, भारतीय शास्त्रीय संगीताचा पुढे जाऊन सूर्य बनलेले पंडित जसराज होते.
आज जेव्हा आपण आशा भोसले यांच्या जाण्याने (१२ एप्रिल २०२६) संपूर्ण संगीत विश्व हळहळताना पाहतोय, तेव्हा त्यांच्याच काळातील एका दुसऱ्या महान गायिकेची, गीता दत्त यांची ही आठवण मनाला चटका लावून जाते. ही गोष्ट अशा काळातील आहे जेव्हा पंडित जसराज स्वतःला एक शास्त्रीय गायक म्हणून सिद्ध करण्यासाठी धडपडत होते.
गोष्ट अशी आहे की, पंडितजींचे वडील पंडित मोतीरामजींचे निधन झाले तेव्हा पंडितजी अवघ्या ४ वर्षांचे होते. त्यामुळे त्यांच्या आई, कृष्णा बाई, त्यांच्यासाठी सर्वस्व होत्या. १९५७ मध्ये जेव्हा आईला कॅन्सर झाला, तेव्हा त्यांच्या उपचारांसाठी एका डॉक्टरला बोलावण्यात आले होते. हे डॉक्टर सकाळी आणि संध्याकाळी आईला इंजेक्शन द्यायला यायचे. त्या एका इंजेक्शनची आणि डॉक्टरच्या व्हिजिटची फी मिळून १५ रुपये व्हायचे.
आज आपल्याला १५ रुपये ही रक्कम खूप छोटी वाटेल, पण १९५७ मध्ये १५ रुपये म्हणजे खूप मोठी रक्कम होती. पंडितजी त्यावेळी काही विद्यार्थ्यांना संगीत शिकवायचे आणि कधीतरी 'ऑल इंडिया रेडिओ'वर त्यांच्या रेकॉर्डिंगचे थोडे पैसे मिळायचे. कसबसं कष्ट करून ते रोजचे १५ रुपये जमवायचे. डॉक्टर घरी आले की पंडितजी त्यांना आदराने दरवाजापर्यंत सोडायला जायचे, अगदी आपण जुन्या सिनेमात पाहतो तसं.
पण एका दिवशी एक वेगळी घटना घडली. पंडितजींनी डॉक्टरांना सांगितलं, "डॉक्टर साहेब, उद्या मी तुम्हाला बाहेरपर्यंत सोडायला येऊ शकणार नाही, कारण माझी ऑल इंडिया रेडिओवर एक महत्त्वाची रेकॉर्डिंग आहे." डॉक्टर म्हणाले, "काही हरकत नाही, मी माझा मी जाईन."
दुसऱ्या दिवशी जेव्हा डॉक्टर पुन्हा आले, तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावर एक वेगळंच समाधान आणि आनंद होता. पंडितजींना थोडं नवल वाटलं. त्यांनी विचारलं, "काय झालं डॉक्टर साहेब? आज तुम्ही खूप खुश दिसताय."
डॉक्टरांनी जे उत्तर दिलं, ते ऐकून पंडितजींच्या डोळ्यांत पाणी आलं. डॉक्टर म्हणाले, "काल मी माझ्या भाचीच्या घरी गेलो होतो. तिथे रेडिओवर तुझं गाणं ऐकलं. मला ते खूप आवडलं आणि माझ्या भाचीला तर ते प्रचंड भावलं. जेव्हा मी तिला सांगितलं की, मी याच मुलाच्या आईवर उपचार करतोय, तेव्हा तिने मला एक मोलाचा सल्ला दिला."
पण तुम्हाला माहितीये का, या डॉक्टरच्या स्वभावात अचानक हा बदल का झाला होता?
त्यांच्या भाचीने त्यांना समजावून सांगितलं होतं की, "मामा, हे शास्त्रीय कलाकार खूप मेहनत करतात, पण त्यांची कमाई कमर्शियल गायकांच्या तुलनेत खूप कमी असते. हे मुलगा इतकं सुंदर गातोय, त्याच्याकडून तुम्ही इतकी फी घेऊ नका."
डॉक्टर पुढे म्हणाले, "आजपासून मी तुझ्याकडून १५ रुपये नाही, तर फक्त २ रुपये फी घेणार आहे." पंडितजी भारावून गेले. त्यांनी विचारलं, "तुमच्या त्या भाचीचं नाव काय आहे? जिच्यामुळे तुम्ही एवढा मोठा निर्णय घेतला?"
डॉक्टरांनी हसून उत्तर दिलं, "तिचं नाव आहे गीता दत्त!"
कल्पना करा, त्या काळातली एक सुपरस्टार गायिका, जिच्या नावाचा बॉलिवूडमध्ये दबदबा होता, ती एका शास्त्रीय गायकाच्या संघर्षाची जाणीव ठेवून आपल्या मामांना फी कमी करायला सांगते. गीता दत्त यांच्या त्या एका शब्दाने पंडित जसराज यांच्या कठीण काळात त्यांना मोठा आधार दिला.
एका कलाकाराने दुसऱ्या कलाकारासाठी दाखवलेली ही संवेदनशीलता आजच्या काळात कुठे तरी हरवत चालली आहे का? आज जेव्हा आपण मोठ्या गायकांच्या आठवणी काढतो, तेव्हा गीता दत्त यांचा हा दिलदारपणा पंडित जसराज यांच्या यशाच्या पायातील एक महत्त्वाची वीट ठरला होता, हे विसरून चालणार नाही.
आपल्या कलेचा आदर राखण्यासाठी समोरच्याच्या संघर्षाची जाणीव असणं, हेच एका खऱ्या कलाकाराचं लक्षण असतं, नाही का?
