अल्बानियाची 'बर्नेशा' परंपरा: जिथे एक स्त्री पुरुष म्हणून जगण्यासाठी जन्मभर कुमारिका राहण्याची शपथ घेते
१५ व्या शतकातील अल्बानियाच्या 'कानून' (Kanun) संहितेनुसार, एका पुरुषाची किंमत धान्याच्या दोन पोत्यांइतकी होती, तर एका स्त्रीची किंमत फक्त एक पोते होती. पण जर ती स्त्री 'कुमारी' असेल, तर मात्र तिचे मूल्य पुरुषाच्या बरोबरीचे मानले जाई. याच अजब सामाजिक नियमातून जन्मली एक धक्कादायक परंपरा - 'बर्नेशा' (Burnesha).
अल्बानियाच्या उत्तर भागात आजही अशा काही स्त्रिया आहेत, ज्यांनी स्वतःची स्त्रीत्वाची ओळख पूर्णपणे पुसून टाकली आहे. १० फेब्रुवारी २०२६ रोजी 'इंटरनॅशनल बुकर प्राइज'च्या लॉंगलिस्टमध्ये रेने काराबाश यांच्या 'शी हू रिमेन्स' (She Who Remains) या कादंबरीचा समावेश झाला. ही कादंबरी याच 'बर्नेशा' परंपरेवर प्रकाश टाकते. या परंपरेत एक स्त्री जन्मभर कुमारिका राहण्याची शपथ घेते आणि समाजात पुरुष म्हणून जगते.
रक्ताच्या बदल्यात रक्त आणि अस्तित्वाची लढाई: या प्रथेमागे 'कानून' नावाचा एक जुना टोळी कायदा आहे. १५ व्या शतकापासून हा कायदा मौखिक स्वरूपात चालत आला. २० व्या शतकात तो पहिल्यांदा कागदावर उतरवण्यात आला. या कायद्यानुसार 'रक्ताचा सूड' (Blood Feud) घेण्याची प्रथा होती. जर एका कुटुंबातील पुरुषाची हत्या झाली, तर दुसऱ्या कुटुंबातील पुरुषाला मारून त्याचा बदला घेतला जाई.अशा संघर्षात अनेकदा कुटुंबातील सर्व पुरुष संपून जात. अशा वेळी घराचा वारसा चालवण्यासाठी आणि संपत्ती वाचवण्यासाठी घरातील अविवाहित मुलगी पुढे येत असे. ती 'बर्नेशा' बनण्याची शपथ घेत असे. एकदा ही शपथ घेतली की, ती स्त्री राहत नसे. ती पुरुषांसारखे कपडे घालते, केस कापते, शस्त्र बाळगते आणि पुरुषांच्या बैठकीत बसू शकते.
पण कुमारी राहणे हीच अट का? :वस्तुस्थिती अशी आहे की, बर्नेशा होण्यासाठी कुमारिका राहणे अनिवार्य आहे. त्या काळात अल्बानियात समलैंगिकतेला मान्यता नव्हती. जर तिने पुरुषाशी लग्न केले असते, तर ती त्या पुरुषाची मालमत्ता बनली असती. तिचे स्वतंत्र अस्तित्व संपले असते. त्यामुळे पुरुषाचा दर्जा टिकवून ठेवण्यासाठी तिला जन्मभर एकटे राहावे लागते.
या बदल्यात तिला समाजात तोच मान मिळतो जो एका पुरुषाला मिळतो. ती मालमत्तेची मालक होऊ शकते आणि कुटुंबाचे निर्णय घेऊ शकते. थेट सांगायचं तर, हे केवळ लिंगबदल नसून सामाजिक सुरक्षिततेसाठी स्वीकारलेले एक 'कठोर व्रत' आहे.
बदलते वारे आणि शेवटची पिढी: ८ मार्च २०२६ रोजी आंतरराष्ट्रीय महिला दिनानिमित्त अल्बानियाची राजधानी तिराना येथे हजारो महिलांनी मोर्चा काढला. आधुनिक अल्बानिया आता या जुन्या बेड्या तोडून बाहेर पडत आहे. आजच्या काळात स्त्रियांना स्वतःचे हक्क मिळवण्यासाठी 'पुरुष' बनण्याची गरज उरलेली नाही.
संपूर्ण अल्बानियात आता केवळ १० ते १२ 'बर्नेशा' जिवंत आहेत. यातील बहुतांश स्त्रिया आता वृद्धावस्थेत आहेत. ग्युस्टिना ग्रिशाज (Gjystina Grishaj) सारख्या काही बर्नेशा आजही उत्तर अल्बानियाच्या डोंगराळ भागात राहतात. त्यांच्या मते, ही परंपरा आता त्यांच्यासोबतच संपून जाईल.
आजच्या आधुनिक जगात जिथे आपण 'जेंडर इक्वॅलिटी'च्या गप्पा मारतो, तिथे बर्नेशा परंपरा आपल्याला मानवी इतिहासातील एका भीषण संघर्षाची आठवण करून देते. ही प्रथा म्हणजे केवळ एक परंपरा नसून, एका पुरुषप्रधान संस्कृतीने स्त्रियांवर लादलेला एक विचित्र पर्याय होता.
आता प्रश्न असा उरतो की, स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी स्वतःच्या अस्तित्वाचा त्याग करणे, याला आपण प्रगती म्हणणार की नाईलाज?
