खेळताना रंग बाई होळीचा फाटला ग 'कोना' माझ्या चोळीचा... पण हा 'कोना' म्हणजे नक्की काय?
पुण्याच्या सदाशिव पेठेतल्या एका जुन्या वाड्याच्या बोळात, दुपारच्या निवांत वेळी एका शिंपी काकांच्या दुकानातून 'उषा' मशीनचा खडखडाट ऐकू येत होता. हवेत नव्या कोऱ्या कापडाचा वास आणि खळ लावलेल्या कपड्यांचा कडकपणा भरून राहिला होता. काकांनी चष्म्याच्या वरून बघत एका जुन्या 'झारापकर' पुस्तकाची पानं उलटली आणि तिथेच आमचा हा शोध खऱ्या अर्थाने सुरू झाला.
होळीचे रंग खेळताना चोळीचा 'कोना' फाटला, हे गाणं आपण लहानपणापासून ऐकतोय, रेडिओवर लागलं की ठेकाही धरतो. पण जेव्हा आम्ही 'बोभाटा'च्या स्टाईलने या शब्दाचा पाठलाग करायला सुरुवात केली, तेव्हा लक्षात आलं की हे प्रकरण वाटतं तितकं साधं नाही. आम्ही कॉलेजच्या मुलांपासून ते अगदी साठीतल्या काकूंपर्यंत सगळ्यांना विचारून पाहिलं, पण उत्तर मात्र कोणाकडेच नव्हतं. काहींनी तर "काय हे प्रश्न विचारताय?" अशा आविर्भावात बाह्या झटकल्या, तर काहींनी चक्क काखा वर केल्या. शेवटी आम्ही शस्त्रागार उपसलं आणि झारापकर टेलरिंगचं ते ऐतिहासिक पुस्तक समोर ठेवलं. त्यात 'कोना कोना छान मारा' , पण हा नक्की कोणता 'कोना' आहे, याचं कोडं सुटत नव्हतं.
आता इथे ट्विस्ट आहे. जुन्या काळात जेव्हा ब्लाऊज किंवा चोळी शिवली जायची, तेव्हा आजच्या सारखं स्ट्रेचेबल कापड नसायचं. बाईने हात वर केला किंवा हालचाल केली की काखेतून कापड फाटण्याची भीती असायची. ही अडचण सोडवण्यासाठी शिंपी दादा चोळीच्या काखेत एक छोटा त्रिकोणी कापडाचा तुकडा जोडायचे. यालाच तांत्रिक भाषेत 'कोना' किंवा 'मुंडा कोना' म्हटलं जातं.
कल्पना करा, होळीच्या हुल्लडबाजीत जेव्हा कोणीतरी हात ओढतं किंवा रंगांची ओढाताण होते, तेव्हा सर्वात जास्त ताण याच सांध्यावर पडतो. तो त्रिकोणी तुकडा म्हणजेच 'कोना' उसवला किंवा फाटला की मग मात्र चोळीची फिटिंगच बिघडते. साध्या भाषेत सांगायचं तर, तो कोना म्हणजे चोळीचा तो 'अकिलीस हील' होता, जो हालचालीला मोकळीक द्यायचा पण ओढाताणीत दगा द्यायचा.
ही गोष्ट इथे संपत नाही. आजच्या काळात आपण 'डिझायनर ब्लाऊज' आणि 'पॅडेड चोळी'च्या जगात वावरतोय. त्यामुळे हा 'कोना' आता फक्त जुन्या गाण्यांत आणि शिवणकामाच्या जुन्या पुस्तकांतच शिल्लक राहिलाय. फॅशन बदलली, शिवण्याच्या पद्धती बदलल्या आणि त्यासोबतच हे अस्सल मराठी शब्दही आपल्या शब्दकोशातून बाद झाले.
बघा काय होतं, एक साधा शब्द शोधताना आम्हाला अख्ख्या एका पिढीची संस्कृती आणि त्या काळची 'इंजिनिअरिंग' समजली.आपल्या पूर्वजांनी शब्दांच्या आड किती तांत्रिक बारकावे लपवून ठेवले होते, हे पाहून नवल वाटल्याशिवाय राहत नाही. भाषेच्या आणि फॅशनच्या प्रवासात अनेक गोष्टी मागे सुटतात, पण हा 'कोना' मात्र गाण्याच्या निमित्ताने का होईना, आजही लोकांच्या ओठावर जिवंत आहे.
मराठी शब्दांच्या या अथांग सागरात असे कितीतरी 'कोने' अजूनही उलगडायचे बाकी आहेत.आजच्या रेडिमेड कपड्यांच्या जगात या शब्दाची किंमत कदाचित उरली नसेल, पण त्या एका शब्दाने जुन्या काळातील कारागिरीचा आणि सणासुदीच्या त्या अस्सल आनंदाचा वारसा जपून ठेवला आहे.
शब्दांचा हा प्रवास केवळ अर्थ शोधण्यापुरता मर्यादित नसून तो आपल्या हरवलेल्या मुळांशी जोडलेला एक धागा आहे.
