दादर स्टेशनच्या प्लॅटफॉर्म क्रमांक ४ वर संध्याकाळची तुफान गर्दी आहे. कामावरून घरी परतणाऱ्यांच्या घाईत, घामाच्या वासात आणि लोकलच्या अनाऊन्समेंटच्या गोंधळात एक तरुण कोपऱ्यात उभा आहे. त्याच्या हातात मोबाईल आहे, पण तो कुठला गेम खेळत नाहीये की कोणाशी चॅट करत नाहीये. तो शांतपणे कुसुमाग्रजांची 'कणा' वाचतोय. त्याच्या चेहऱ्यावरचे भाव आजूबाजूच्या कोलाहलापेक्षा पूर्णपणे वेगळे आहेत. हीच ती ताकद आहे, जी २१ मार्चला 'जागतिक कविता दिन' साजरा करताना पुन्हा एकदा अधोरेखित होते.
जागतिक कविता दिनाच्या निमित्ताने गेल्या सात दिवसांत महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वर्तुळात अनेक घडामोडी घडल्या आहेत. पुण्यात नुकताच पार पडलेला 'शब्दोत्सव' असो किंवा मुंबईत सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर्सनी सुरू केलेली 'पोएट्री रील' चॅलेंज, मराठी कविता पुन्हा एकदा चर्चेच्या केंद्रस्थानी आली आहे. मनोरंजक गोष्ट म्हणजे, ज्या पिढीला 'वाचन विसरलेली पिढी' म्हटलं जातं, तीच पिढी आज इन्स्टाग्रामवर सुरेश भटांच्या गझलांचे कोट्स शेअर करताना दिसतेय.
याकडे वेगळ्या नजरेने पाहिलं तर एक विशिष्ट पॅटर्न लक्षात येतो. कविता आता केवळ जाडजूड पुस्तकांमध्ये बंदिस्त राहिलेली नाही. ती आता गाण्यांच्या माध्यमातून, स्पोकन वर्ड पोएट्रीच्या स्वरूपात आणि व्हॉट्सॲप स्टेटसच्या माध्यमातून लोकांपर्यंत पोहोचतेय. गेल्या आठवड्यात एका तरुण कवीची 'विठ्ठला'वरची कविता सोशल मीडियावर इतकी व्हायरल झाली की, अवघ्या तीन दिवसांत तिला पाच लाखांहून अधिक व्ह्यूज मिळाले. हे सिद्ध करतं की, माध्यमं बदलली तरी भावना व्यक्त करण्याचं कवितेसारखं दुसरं प्रभावी साधन नाही.
मराठी कवितेचा इतिहास पाहिला तर त्यात एक विलक्षण विविधता आढळते. संत ज्ञानेश्वरांच्या पसायदानापासून सुरू झालेला हा प्रवास बालकवींच्या निसर्गकविता, मर्ढेकरांच्या महानगरीय जाणिवा आणि नामदेव ढसाळांच्या विद्रोही शब्दांपर्यंत येऊन पोहोचला आहे. इथे एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे की, प्रत्येक काळात कवितेने त्या काळाचा आरसा बनण्याचं काम केलंय. आजचा कवी जेव्हा 'आयटी' क्षेत्रातल्या तणावावर किंवा नात्यातल्या गुंतागुंतीवर लिहितो, तेव्हा तो प्रत्यक्षात विंदा करंदीकरांच्या 'देणाऱ्याने देत जावे' याच परंपरेला पुढे नेत असतो.
नुकत्याच झालेल्या एका सर्वेक्षणात असं समोर आलंय की, मराठी तरुणाईमध्ये कविता ऐकण्याचं प्रमाण वाढलं आहे. 'ऑडिओ बुक्स' आणि 'पॉडकास्ट'च्या माध्यमातून लोक प्रवासात कविता ऐकणं पसंत करत आहेत. गेल्या काही दिवसांत वैभव जोशी आणि संदीप खरे यांच्या कवितांच्या कार्यक्रमांना झालेली गर्दी हेच सांगते की, माणसाला आजही शब्दांच्या आधाराची गरज वाटते. तंत्रज्ञान कितीही प्रगत झालं तरी, मनाच्या कोपऱ्यात साचलेलं दुःख किंवा आनंद व्यक्त करण्यासाठी आजही कुसुमाग्रजांची 'पृथ्वीचे प्रेमगीत' किंवा बा. भ. बोरकरांची 'देखणी' कविताच कामी येते.
जवळून बघितलं तर असं जाणवतं की, कविता ही केवळ यमक जुळवणं नाही. तो एक अनुभव असतो. जेव्हा एखादा माणूस कठीण प्रसंगातून जात असतो, तेव्हा त्याला 'ओळखलंत का सर मला' ही ओळ जितका धीर देते, तितका कदाचित एखादा मोटिव्हेशनल व्हिडिओ देऊ शकत नाही. हीच मराठी कवितेची खरी श्रीमंती आहे. अलीकडच्या काळात 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' (AI) द्वारे कविता लिहिण्याचे प्रयोग होत असले तरी, ग्रेस यांच्या कवितेतलं ते अनाकलनीय गूढ किंवा शांता शेळके यांच्या शब्दांतली ती आर्जवी माया निर्माण करणं यंत्राला अद्याप जमलेलं नाही.
इतिहास दाखवतो की, ज्या ज्या वेळी समाजात अस्वस्थता निर्माण झाली, त्या त्या वेळी कवितेने क्रांतीची मशाल पेटवली आहे. आजच्या काळात ही क्रांती कदाचित रस्त्यावर होत नसेल, पण ती लोकांच्या विचारांत नक्कीच होत आहे. जागतिक कविता दिनाच्या निमित्ताने होणारे हे सोहळे केवळ औपचारिकता नसून, ते आपल्या अस्तित्वाचा शोध घेण्याचे प्रयत्न आहेत.
शब्दांच्या या अथांग सागरात मराठी कविता आजही आपलं वेगळेपण जपून आहे. बदलत्या जीवनशैलीत माणसाचं जगणं वेगवान झालं असलं, तरी मनाच्या तळाशी कुठेतरी एक संथ लय कायम असते आणि ती लय म्हणजेच कविता.
माणूस जेव्हा स्वतःशी बोलायला विसरतो, तेव्हा कविता त्याला आरसा दाखवण्याचं काम करते.
