आत्महत्येचा डाग ते हजारो कोटींची उलाढाल: भारतीय आयव्हीएफ (IVF) क्षेत्राचा धक्कादायक प्रवासआज भारतातील कोणत्याही टियर-१ किंवा टियर-२ शहरात जा, तुम्हाला रस्त्यारस्त्यावर आयव्हीएफ (IVF) सेंटर्सचे चकचकीत फलक दिसतील. एका बाजूला हा आज हजारो कोटींची उलाढाल करणारा 'ग्लॅमरस' व्यवसाय आहे, तर दुसरीकडे याच विज्ञानाची मुहूर्तमेढ रोवणाऱ्या डॉक्टरला मात्र सरकारी अनास्थेमुळे आत्महत्येचे पाऊल उचलावे लागले होते. मे २०२६ च्या ताज्या आकडेवारीनुसार, भारतातील आयव्हीएफ मार्केट १८ टक्क्यांच्या वेगाने वाढत असताना हा विरोधाभास अधिक गडद होतो
जाहिरातींचा महापूर आणि बदलती जीवनशैलीशहरांमधील होर्डिंग्जवर दिसणारा हा जाहिरातींचा पाऊस उगाच नाही. यामागचं पहिलं कारण म्हणजे वंध्यत्वाच्या समस्यांमध्ये झालेली प्रचंड वाढ. आज भारतात दर ६ पैकी १ जोडप्याला नैसर्गिकरीत्या गर्भधारणेत अडचणी येत आहेत. दुसरं कारण म्हणजे, आजची नवी पिढी करिअर आणि आर्थिक स्थैर्यासाठी उशिरा लग्न करत आहे. वाढत्या वयानुसार येणाऱ्या अडचणींवर मात करण्यासाठी लाखो रुपये खर्च करण्याची त्यांची तयारी आणि क्षमता दोन्ही वाढली आहे.
वैद्यकीय कंपन्यांसाठी 'सोन्याची अंडी' देणारी कोंबडीतिसरं आणि सर्वात महत्त्वाचं कारण म्हणजे, वैद्यकीय कंपन्यांसाठी हा आता एक शुद्ध नफा देणारा व्यवसाय झाला आहे. नुकत्याच समोर आलेल्या माहितीनुसार, 'गौडियम आयव्हीएफ' (Gaudium IVF) ही भारतातील पहिली पब्लिक लिस्टेड आयव्हीएफ कंपनी बनली आहे. मे २०२६ मध्ये केंद्र सरकारने अनधिकृत आयव्हीएफ उपकरणांवर कडक कारवाई सुरू केली असली, तरी या क्षेत्रातील गुंतवणुकीचा ओघ थांबलेला नाही.
इतिहासाची पाने: जगातील पहिली आणि भारताची 'दुर्गा'ज्याला आज आपण आयव्हीएफ म्हणतो, त्याला पूर्वी 'टेस्ट ट्यूब बेबी' म्हटले जायचे. २५ जुलै १९७८ रोजी लंडनमध्ये लुईस जॉय ब्राउन या जगातील पहिल्या टेस्ट ट्यूब बेबीचा जन्म झाला. या ऐतिहासिक घटनेनंतर अवघ्या ६७ दिवसांनी भारताने इतिहास रचला. डॉक्टर शशिकांत मुखोपाध्याय यांनी भारतात पहिल्या टेस्ट ट्यूब बेबीचा यशस्वी प्रयोग केला. ३ ऑक्टोबर १९७८ रोजी 'दुर्गा' (कनुप्रिया अग्रवाल) नावाच्या मुलीचा जन्म झाला आणि ती पूर्णपणे सुदृढ होती.
एका संशोधकाची शोकांतिकाडॉ. मुखोपाध्याय यांनी भारताचे नाव जागतिक स्तरावर उंचावले होते, पण त्यांना मिळाले ते केवळ अपमान आणि उपेक्षा. तत्कालीन सरकार आणि वैद्यकीय आस्थापनांनी त्यांच्या संशोधनावर अविश्वास दाखवला. त्यांना परदेशातील परिषदांना जाण्यापासून रोखले गेले आणि त्यांचे यश 'बोगस' ठरवण्यात आले. या मानसिक छळामुळे आणि एकटेपणामुळे खचलेल्या डॉक्टरांनी १९ जून १९८१ रोजी आत्महत्या केली.नकार आणि उशिरा मिळालेली मान्यतात्यांच्या कामाला विरोध होण्यामागचे मुख्य कारण म्हणजे, एका भारतीय वैज्ञानिकाने विदेशी तज्ज्ञांच्या आधी हे यश मिळवणे अनेकांना पचले नव्हते. त्यांच्या निधनानंतर अनेक वर्षांनी जागतिक वैद्यकीय समुदायाने त्यांच्या पद्धतीचे कौतुक केले आणि ती शास्त्रीयदृष्ट्या अचूक असल्याचे मान्य केले. डॉ. मुखोपाध्याय यांचा गुन्हा कदाचित इतकाच होता की त्यांनी काळाच्या खूप पुढे जाऊन विचार केला होता
आजचे वास्तव आणि धडा२०२६ मध्ये जेव्हा आपण आयव्हीएफ तंत्रज्ञानात एआय (AI) चा वापर करत आहोत, तेव्हा डॉ. मुखोपाध्याय यांची आठवण येणे अपरिहार्य आहे. आज ज्या विज्ञानावर जाहिरातींचे कोट्यवधी रुपये खर्च होतात, त्याच विज्ञानासाठी एका प्रतिभावान डॉक्टरांना स्वतःचा जीव द्यावा लागला. ही गोष्ट आपल्याला आठवण करून देते की, केवळ तंत्रज्ञानाची प्रगती पुरेशी नसते; त्या प्रगतीचा स्वीकार करणारी सामाजिक आणि सरकारी मानसिकताही तितकीच प्रगल्भ असावी लागते.एका बाजूला यशाची शिखरे सर करणारा हा अवाढव्य व्यवसाय आणि दुसरीकडे त्या पायाभरणीसाठी सांडलेले रक्त, हे भारतीय वैद्यकीय इतिहासातील सर्वात मोठे सत्य आहे.ज्या विज्ञानाला एकेकाळी 'फसवणूक' म्हटले गेले, आज त्याच विज्ञानाच्या जोरावर कंपन्या कोट्यवधींचा नफा कमावत आहेत, ही काळाची क्रूर थट्टा नाही का?
