हिमालयाचा रशियन 'महर्षी': निळ्या रंगाच्या जादूनं डोंगर जिवंत करणारा किमयागार-निकोलाय रोरिक
हिमाचल प्रदेशातल्या कुल्लू खोऱ्यातलं ते छोटंसं गाव. पहाटेची वेळ. हवेत असा काही गारवा होता की श्वास घेतानाही फुफ्फुसात बर्फाचे कण उतरतायत असं वाटावं.समोर धौलाधार रांगांच्या अथांग शिखरांवर सूर्याचं पहिलं कोवळं किरण आणि अचानक त्या पांढऱ्याशुभ्र बर्फाचा रंग बदलला.तो फक्त सोनेरी नव्हता, तर त्यात निळ्या, जांभळ्या आणि गडद केशरी रंगांच्या अशा काही छटा होत्या ज्या आपण स्वप्नातच पाहतो.एका लाकडी घराच्या बाल्कनीत बसलेला एक वृद्ध माणूस, डोक्यावर रशियन टोपी आणि अंगात लांब झगा, शांतपणे आपल्या कॅनव्हासवर हे रंग उतरवत होता. त्याच्या ब्रशचा प्रत्येक फटका हिमालयाचं एक नवीन रहस्य उलगडत होता.
हा माणूस म्हणजे निकोलाय रोरिक. एक असा रशियन कलाकार,ज्याने आपलं उरलेलं आयुष्य हिमालयाच्या कुशीत घालवलं आणि या डोंगरांना जगाच्या नजरेतून असं काही मांडलं की, आजही जग त्यांना 'हिमालयाचा महर्षी' म्हणून ओळखतं.
रोरिक हे फक्त चित्रकार नव्हते. ते एक तत्वज्ञ, लेखक, पुरातत्वशास्त्रज्ञ आणि शांततेचे दूत होते. रशियात जन्मलेला हा माणूस भारत आणि विशेषतः हिमालयाच्या प्रेमात असा काही पडला की त्याने थेट कुल्लूमध्ये आपलं बस्तान बसवलं. पण त्यांना हिमालयात असं काय दिसलं, जे इतर कुणालाही दिसलं नाही?
कल्पना करा, १९२० च्या दशकात जेव्हा प्रवासाची साधनं मर्यादित होती, तेव्हा रोरिक यांनी मध्य आशियाची एक महाभयंकर पण चित्तथरारक सफर केली होती. शेकडो मैल घोड्यावरून, बर्फाळ वाटांमधून प्रवास केला.असं म्हणतात की, त्यांच्या चित्रांमध्ये जे रंग दिसतात, ते त्यांनी याच प्रवासात अनुभवले होते.
निकोलाय रोरिक यांच्या चित्रातल्या निळ्या रंगाची आजही जगभरात चर्चा होते. त्याला 'रोरिक ब्लू' असं म्हटलं जातं. नुकत्याच झालेल्या त्यांच्या १५० व्या जयंतीच्या निमित्ताने (ज्याचं सेलिब्रेशन आजही भारत आणि रशियात सुरू आहे), त्यांच्या चित्रांचं पुन्हा एकदा बारकाईने विश्लेषण करण्यात आलं. तज्ज्ञांचं असं म्हणणं आहे की, रोरिक यांनी हिमालयाचे जे 'स्पिरिच्युअल' पैलू रंगवले, ते आजही विज्ञानाला कोड्यात टाकतात.
रोरिक यांचं नागगरमधलं घर आजही जिवंत वाटतं. तिथे गेल्यावर तुम्हाला त्यांच्या स्टुडिओत त्यांचे अर्धवट राहिलेले कॅनव्हास आणि रंगांचे डबे दिसतील. नुकत्याच हाती आलेल्या माहितीनुसार, भारत आणि रशिया सरकार मिळून या 'रोरिक इस्टेट'चं नूतनीकरण करत असून, तिथे एक जागतिक दर्जाचं आर्ट म्युझियम उभं राहत आहे. जून २०२६ च्या या दिवसात, तिथे पर्यटकांची मोठी गर्दी होत आहे, कारण रोरिक यांची काही 'हरवलेली' चित्रं पुन्हा एकदा प्रदर्शनासाठी ठेवण्यात आली आहेत.
रोरिक यांचं महत्त्व फक्त चित्रांपुरतं मर्यादित नाही. तुम्हाला 'रोरिक पॅक्ट' बद्दल माहिती आहे का? युद्धाच्या काळात सांस्कृतिक वारसा आणि ऐतिहासिक वास्तूंचं रक्षण व्हावं, यासाठी त्यांनी एक आंतरराष्ट्रीय कायदा बनवण्यासाठी पुढाकार घेतला होता. त्यांच्या या कार्यामुळे त्यांना नोबेल शांतता पुरस्कारासाठी नामांकनही मिळालं होतं.
भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू आणि इंदिरा गांधी हे रोरिक यांचे मोठे चाहते होते. नेहरू अनेकदा त्यांना भेटायला नागगरला जायचे. हिमालयाच्या शांततेत बसून हे दोन महान विचारवंत तासन् तास जगाच्या भविष्यावर चर्चा करायचे. रोरिक यांनी भारताला आपलं दुसरं घर मानलं होतं आणि भारत सरकारनेही त्यांना 'महर्षी' ही पदवी देऊन त्यांचा गौरव केला.
आजकाल आपण हिमालयात जातो ते फक्त सेल्फी काढण्यासाठी किंवा ट्रेकिंगसाठी. पण रोरिक यांनी हिमालयाकडे एका वेगळ्या नजरेने पाहिलं. त्यांच्यासाठी हिमालय हा फक्त दगड-धोंड्यांचा डोंगर नव्हता, तर तो एक जिवंत आत्मा होता. त्यांच्या चित्रातले ते निळे डोंगर आजही आपल्याला विचारतात की, "तुम्ही निसर्गाशी नातं जोडायला विसरलात का?"रोरिक यांची चित्रं आजही जगभरातल्या लिलावात करोडो रुपयांना विकली जातात. पण त्यांच्या चित्रांची खरी किंमत पैशात नाही, तर त्या शांततेत आहे जी पाहणाऱ्याला हिमालयाच्या शिखरांवर घेऊन जाते.
जाता जाता एक विचार करा, एका रशियन माणसाला हिमालयाचं जे रूप समजलं, ते आपल्याला कधीतरी समजेल का? आपण आपल्याच देशातल्या या हिमालयाला खरोखर ओळखलं आहे का, की आपण फक्त त्याच्या सौंदर्याच्या वरवरच्या थरांवरच अडकलो आहोत?
