१५८ वर्षांचा लपंडाव संपला; अरुणाचलच्या पर्वतरांगांत 'सायनांथस हुकेरी'चा ऐतिहासिक पुनर्शोध
माणूस चंद्रावर पोहोचला,त्याने समुद्राचा तळ गाठला,पण हिमालयाच्या कडेकपारीत दडलेले एक छोटेसे निळे फूल शोधायला आपल्याला तब्बल १५८ वर्षे लागली.१८६७ मध्ये शेवटचे दिसलेले हे फूल २०२६ मध्ये अचानक समोर येते, हा विज्ञानाचा चमत्कार म्हणावा की निसर्गाचा संयम? तंत्रज्ञानाच्या युगात आपण विश्वाच्या पलीकडे पाहत असताना, आपल्याच मातीतील एक मौल्यवान वारसा इतकी वर्षे नजरेआड होता, हा एक मोठा विरोधाभास आहे.
अरुणाचल प्रदेशातील तवांग जिल्ह्यात 'सायनांथस हुकेरी' (Cyananthus hookeri) या अत्यंत दुर्मिळ वनस्पतीची अधिकृत नोंद करण्यात आली आहे. भारतीय वनस्पती सर्वेक्षणाच्या (BSI) संशोधकांसाठी ही केवळ एक शोधमोहीम नव्हती, तर भारताच्या विस्कळीत झालेल्या वनस्पती इतिहासाचा एक महत्त्वाचा दुवा जोडण्याचा प्रयत्न होता. जुलै २०२६ च्या पहिल्या आठवड्यात या फुलाचे अस्तित्व पुराव्यासह सिद्ध झाले आहे.तवांगमधील या शोधामुळे आता भारताच्या जैवविविधतेच्या नकाशावर हे फूल पुन्हा एकदा ठळकपणे उमटले आहे.
'सायनांथस हुकेरी' हे फूल आकाराने लहान असले तरी त्याचे महत्त्व अफाट आहे. हिमालयातील अति-उंच आणि दुर्गम भागात, जिथे हवामान अत्यंत प्रतिकूल असते, तिथे ही वनस्पती तग धरून राहते. गडद निळ्या आणि जांभळ्या छटेच्या या फुलाला प्रसिद्ध वनस्पतिशास्त्रज्ञ जोसेफ डाल्टन हुकर यांच्या सन्मानार्थ 'हुकेरी' हे नाव देण्यात आले आहे. जोसेफ हुकर यांनीच १९ व्या शतकात हिमालयातील वनस्पतींचा सखोल अभ्यास केला होता.
हिमालयातील उच्च उंचीवरील जैवविविधता अजूनही अनेक गुपितांनी भरलेली आहे. जागतिक तापमानवाढ आणि हवामान बदलाचा मोठा फटका या नाजूक परिसंस्थेला बसत आहे. अशा परिस्थितीत, १५८ वर्षांनंतर एखाद्या प्रजातीचे पुन्हा दर्शन होणे हे निसर्ग अद्यापही लढत असल्याचे लक्षण आहे. मात्र, या वनस्पतीला वाचवण्यासाठी आता केवळ शोध लावून चालणार नाही, तर कडक संवर्धन उपायांची गरज आहे.
हे फूल म्हणजे हिमालयाचा एक जिवंत वारसा आहे. आपल्याकडे सह्याद्रीत जशी 'कारवी'ची फुले ठराविक वर्षांनी उमलतात आणि पर्यटकांची गर्दी खेचतात, तसाच काहीसा हा प्रकार आहे. फरक इतकाच की, कारवीचा काळ ८ ते १२ वर्षांचा असतो, तर या सायनांथसने पुन्हा दिसण्यासाठी पाच पिढ्यांचा काळ घेतला.
पुढच्या वेळी जेव्हा आपण हिमालयाच्या सौंदर्याचे कौतुक करू, तेव्हा या १५८ वर्षांच्या संघर्षाची आठवण ठेवणे गरजेचे आहे. निसर्ग आपले अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी धडपडत आहे, प्रश्न फक्त एवढाच आहे की आपण त्याला साथ देणार का?
