आपल्याला वाटतं की परीक्षेत सगळं आठवलं किंवा जुन्या मैत्रिणीचा वाढदिवस लक्षात राहिला की आपण हुशार? पण विज्ञानाच्या भाषेत तर, 'विसरणं' ही मेंदूने मानवाला दिलेली सर्वात मोठी आणि महत्त्वाची भेट आहे.
जगातील कोट्यवधी लोकांमध्ये असे केवळ १०० पेक्षा कमी लोक आहेत, ज्यांना 'हायपरथायमेशिया' (Hyperthymesia) नावाचा एक दुर्मिळ आजार किंवा अवस्था आहे. यालाच वैद्यकीय परिभाषेत 'हायली सुपीरियर ऑटोबायोग्राफिकल मेमरी' (HSAM) असंही म्हणतात. या व्यक्तींना त्यांच्या आयुष्यातील गेल्या १०-२० वर्षांतील प्रत्येक दिवसाची, प्रत्येक तासाची आणि अगदी त्या दिवशी त्यांनी काय खाल्लं होतं, याचीही अचूक माहिती असते.
आपल्याला 'नॉस्टॅल्जिया' किंवा जुन्या आठवणीत रमायला खूप आवडतं. पण विचार करा, जर तुम्हाला १० वर्षांपूर्वीच्या एखाद्या मंगळवारी दुपारी २ वाजता झालेला अपमान किंवा लागलेली ठेच आज सकाळी घडल्यासारखी स्पष्ट आठवत असेल, तर ते वरदान ठरेल की शाप? हायपरथायमेशिया असलेल्या व्यक्तींसाठी भूतकाळ हा संपलेला नसून तो त्यांच्या वर्तमानासोबत समांतर चालत असतो.
संशोधकांनी या लोकांच्या मेंदूचा अभ्यास केला असता असं दिसून आलं की, त्यांच्या मेंदूतील 'कॉडेट न्यूक्लियस' (Caudate Nucleus) आणि 'पुटामेन' (Putamen) हे भाग सामान्य माणसापेक्षा मोठे असतात. हे भाग सवयी आणि आठवणी साठवण्याचं काम करतात. २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका ताज्या संशोधनाने यात एक नवीन भर घातली आहे.
या नवीन संशोधनानुसार, हायपरथायमेशिया असलेल्या लोकांच्या झोपेत 'स्लीप स्पिंडल्स' (Sleep Spindles) नावाच्या मेंदूतील लहरींची घनता जास्त असते. सोप्या भाषेत सांगायचं तर, हे लोक झोपेत असताना त्यांचा मेंदू दिवसभरातील आठवणी इतक्या घट्टपणे 'सेव्ह' करतो की त्या कधीच पुसल्या जात नाहीत. सामान्य माणसाचा मेंदू कचरा काढून टाकतो, पण यांचा मेंदू प्रत्येक रद्दी कागदही जपून ठेवतो.
नुकतंच 'TL' नावाच्या एका १७ वर्षीय फ्रेंच मुलीचं प्रकरण समोर आलं आहे. तिने आपल्या मेंदूचं वर्णन करताना म्हटलंय की, तिच्या डोक्यात आठवणींची एक 'पांढरी खोली' आहे, जिथे प्रत्येक दिवसाच्या फाईल्स कपाटात रचून ठेवल्या आहेत. तिला हवी ती फाईल ती कधीही उघडून तो दिवस पुन्हा जगू शकते. हे ऐकायला 'सायन्स फिक्शन' वाटत असलं तरी हे सत्य आहे.
आपल्याकडे पुण्यात किंवा मुंबईत एखाद्या जुन्या वाड्याबद्दल बोलताना आपण म्हणतो, "या भिंतींनाही कान असते तर किती गोष्टी सांगितल्या असत्या!" हायपरथायमेशिया असलेली व्यक्ती म्हणजे तो चालता-बोलता वाडाच असते. पण या विलक्षण शक्तीची एक गडद बाजूही आहे. या व्यक्तींना आयुष्यातील दुःखद प्रसंग, ब्रेकअप्स किंवा प्रिय व्यक्तीचा मृत्यू या आठवणींतून कधीच बाहेर पडता येत नाही. त्यांच्यासाठी जखम कधीच जुनी होत नाही, ती रोज ताजी असते.
स्मरणशक्ती तल्लख असणं ही कौतुकाची गोष्ट असली, तरी विसरण्याची प्रक्रिया आपल्याला मानसिक शांतता देते. ज्या गोष्टी विसरण्यालायक आहेत त्या विसरल्या गेल्या नाहीत, तर मेंदूवरचा ताण वाढत जातो. म्हणूनच, कदाचित निसर्गाने आपल्याला 'विसरण्याचं' सॉफ्टवेअर मुद्दाम दिलं असावं, जेणेकरून आपण उद्याच्या दिवसाकडे नव्या आशेने पाहू शकू.
भूतकाळाच्या फाईल्स डोक्यात कायमच्या लॉक होण्यापेक्षा, काही आठवणी धूसर होऊन विरून जाणं हेच खरं मानसिक आरोग्य आहे.
