तुमच्या जिभेला फसवणारे हे रसायन तुमच्या शरीराशी मात्र कधीच प्रामाणिक नसते.
कोळशाच्या डांबरातून तुमच्या चहाच्या कपात: सॅकरिनच्या शोधाची ‘कडू’ सत्यकथा:१८७९ सालची बाल्टिमोरमधील एक काळवंडलेली प्रयोगशाळा. खिडकीतून येणारा मंद प्रकाश आणि हवेत पसरलेला रसायनांचा उग्र वास. कॉन्स्टँटिन फालबर्ग नावाचा एक तरुण शास्त्रज्ञ दिवसभर कोळशाच्या डांबरासोबत (Coal Tar) प्रयोग करत होता. रात्र झाल्यावर तो थकून घरी परतला. भूक इतकी अनावर होती की हात धुण्याचाही त्याला विसर पडला. त्याने टेबलावरचा पावाचा तुकडा तोडून तोंडात टाकला आणि तो थबकला. तो पाव चक्क साखरेसारखा गोड लागत होता.
फालबर्गला कळेना की पावात साखर आली कुठून? त्याने पाणी प्यायले, तर पाणीही गोड. त्याने ओठ चाटले, तर तेही गोड. वस्तुस्थिती अशी होती की, त्याच्या हाताला प्रयोगशाळेतील एक रसायन चिकटले होते. तो धावत पुन्हा लॅबमध्ये गेला. तिथे त्याने जे दिसेल ते चाटून पाहायला सुरुवात केली—बिकर, डिशेस, काचेच्या नळ्या. अखेर एका कोळशाच्या डांबरापासून बनवलेल्या रसायनापाशी त्याची जीभ रेंगाळली. जगातील पहिल्या कृत्रिम साखरेचा, म्हणजेच 'सॅकरिन'चा जन्म असा एका अस्वच्छ हातामुळे झाला.
सॅकरिन हे मुळात अन्नाचा भाग नाही, तर ते कोळसा जळल्यानंतर उरणाऱ्या विषारी कचऱ्यातून (Toxic Waste) तयार झालेले एक उपउत्पादन आहे. फालबर्ग हा जॉन्स हॉपकिन्स विद्यापीठात प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ इरा रेमसेन यांच्या मार्गदर्शनाखाली काम करत होता. या दोघांनी १८८० मध्ये या शोधावर एकत्र शोधनिबंध प्रसिद्ध केला. पण इथूनच या गोड शोधाची चव कडू व्हायला सुरुवात झाली.
फालबर्गने रेमसेन यांना अंधारात ठेवून गुपचूप युरोप गाठले आणि या शोधाचे पेटंट फक्त स्वतःच्या नावावर केले. ज्या प्रयोगशाळेत हा शोध लागला, ज्या माणसाने (रेमसेन) संसाधने पुरवली, त्याचे नाव फालबर्गने पूर्णपणे पुसून टाकले. फालबर्ग अब्जाधीश झाला, तर रेमसेन आयुष्यभर संतापलेल्या अवस्थेत राहिले. "फालबर्ग हा एक नीच माणूस आहे, ज्याच्यासोबत माझे नाव जोडले गेले याचा मला पश्चात्ताप होतो," हे रेमसेन यांचे शब्द आजही विज्ञानाच्या इतिहासात नोंदवलेले आहेत.
आज सॅकरिन तुमच्या डाएट सोडा, शुगर-फ्री गम आणि कॉफीच्या कपाशेजारी असणाऱ्या त्या छोट्या पिवळ्या पाकिटात दबा धरून बसले आहे. पण ताज्या घडामोडी धक्कादायक आहेत. थेट सांगायचं तर, मे २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका ब्राझिलियन संशोधनानुसार, सॅकरिनसारख्या कृत्रिम साखरेचा अतिवापर मेंदूच्या कार्यक्षमतेवर (Cognitive Decline) परिणाम करू शकतो. या संशोधनानुसार, अशा स्वीटनर्समुळे स्मरणशक्ती कमी होण्याचा वेग ६२ टक्क्यांनी वाढू शकतो.
इतकंच नाही, तर ७ मे २०२६ रोजी 'द इकॉनॉमिक टाइम्स'मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तानुसार, हे स्वीटनर्स आपल्या पोटातील उपयुक्त बॅक्टेरियांची (Gut Health) रचना बदलतात, ज्याचे परिणाम पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचू शकतात. एकेकाळी साखरेला सुरक्षित पर्याय म्हणून ओळखलं जाणारं सॅकरिन आता पुन्हा एकदा संशयाच्या भोवऱ्यात सापडलं आहे.
एका शास्त्रज्ञाचा आळशीपणा आणि दुसऱ्याचा विश्वासघात यातून जन्माला आलेले हे रसायन आजही आपल्या अन्नाचा भाग आहे. ज्या रसायनाची सुरुवात कोळशाच्या कचऱ्यातून झाली आणि ज्याचा इतिहास चोरीने भरलेला आहे, ते तुमच्या आरोग्यासाठी किती 'गोड' असेल याचा विचार करण्याची वेळ आता आली आहे.
तुमच्या जिभेला फसवणारे हे रसायन तुमच्या शरीराशी मात्र कधीच प्रामाणिक नसते.
