जगातील ८०० कोटी लोकसंख्येपैकी कोणत्याही दोन व्यक्तींच्या चालण्याची पद्धत (Gait) कधीही १०० टक्के सारखी नसते.अगदी जुळ्या भावंडांच्या बाबतीतही हा नियम लागू होतो. एखाद्या व्यक्तीने चेहरा पूर्णपणे झाकला असला, तरी त्याच्या शरीराची ठेवण आणि चालण्याच्या पद्धतीवरून त्याची ओळख पटवण्याची अचूकता ९० टक्क्यांहून अधिक असू शकते.
पुण्यातील केतन अगरवाल हत्या प्रकरण आणि 'गेट अनालिसिस'
सध्या गाजत असलेल्या केतन अगरवाल हत्या प्रकरणाने या तंत्रज्ञानाला पुन्हा एकदा चर्चेत आणलं आहे. लोहगड किल्ल्यावर केतनला ढकलून दिल्याचा आरोप त्याची होणारी पत्नी सिया गोयल आणि तिचा प्रियकर चेतन चौधरी यांच्यावर आहे. या घटनेच्या दिवशी सीसीटीव्हीमध्ये एक व्यक्ती हुडी घालून केतनचा पाठलाग करताना दिसली होती. चेहरा स्पष्ट नसल्याने आता पुणे पोलीस चेतन चौधरीची 'गेट अनालिसिस' चाचणी करत आहेत.६ जुलै २०२६ च्या ताज्या अपडेटनुसार, न्यायालयाने या प्रकरणातील आरोपींची कोठडी वाढवली असून फॉरेन्सिक टीम या चाचणीच्या अहवालाची वाट पाहत आहे.
नेमकं काय असतं हे तंत्रज्ञान?
सोप्या भाषेत सांगायचं तर, 'गेट अनालिसिस' म्हणजे माणसाच्या चालण्याच्या पद्धतीचा शास्त्रीय अभ्यास. जेव्हा एखादा गुन्हेगार सीसीटीव्ही कॅमेऱ्यापासून वाचण्यासाठी हेल्मेट, मास्क किंवा हुडीचा वापर करतो, तेव्हा पोलीस या तंत्राचा आधार घेतात. यामध्ये व्यक्तीच्या पावलांमधील अंतर (Stride length), चालताना हातांची होणारी हालचाल, खांद्यांची ठेवण आणि शरीराचा तोल कसा सांभाळला जातो, याचं सूक्ष्म निरीक्षण केलं जातं.तुमची हाडांची रचना, स्नायूंची ताकद, जुन्या जखमा आणि अगदी तुमच्या मेंदूची कार्यपद्धती यावर तुमची 'चाल' अवलंबून असते. त्यामुळे कपडे बदलले किंवा चेहरा लपवला तरी स्वतःची नैसर्गिक चाल बदलणं गुन्हेगाराला जवळपास अशक्य असतं.
सचिन वाझे ते गौरी लंकेश: ऐतिहासिक संदर्भ
भारतात हे तंत्रज्ञान नवीन नाही, पण त्याचा वापर आता अधिक अचूक झाला आहे. प्रसिद्ध अँटिलिया स्फोटक प्रकरणात सचिन वाझे यांनी पीपीई किट घालून पुरावे नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला होता.त्यावेळी त्यांच्या चालण्याच्या पद्धतीवरूनच (Gait Analysis) तपास यंत्रणांनी त्यांची ओळख पटवली होती.एवढंच नाही तर पत्रकार गौरी लंकेश हत्या प्रकरणातही सीसीटीव्हीमधील हल्लेखोराची ओळख पटवण्यासाठी याच पद्धतीचा वापर करण्यात आला होता.
विज्ञानाची कमाल की तपासाचा नवा कणा?
आजच्या प्रगत काळात गुन्हेगार तंत्रज्ञानाचा वापर करून स्वतःला लपवण्याचा प्रयत्न करतात, तिथे 'बायोमेट्रिक्स'चं हे पुढचं पाऊल ठरत आहे. थेट सांगायचं तर, फॉरेन्सिक तज्ज्ञ संशयित व्यक्तीला पुन्हा त्याच परिस्थितीत चालायला लावतात आणि त्याचं रेकॉर्डिंग जुन्या सीसीटीव्ही फुटेजशी मॅच केलं जातं. एआय (AI) आधारित सॉफ्टवेअर आता हे काम काही मिनिटांत पूर्ण करू शकतात.यामागचं कारण असं की, गुन्हेगार एखादा पुरावा मागे सोडेलच असं नाही, पण त्याचं शरीर मात्र प्रत्येक पावलागणिक स्वतःची ओळख ओरडून सांगत असतं.
विज्ञानाच्या या प्रगतीमुळे गुन्हेगारांना आता एक गोष्ट नक्कीच समजली असेल—तुम्ही तुमचा चेहरा लपवू शकाल, पण तुमची नियत आणि तुमची 'चाल' कधीच लपवू शकणार नाही.
पुढच्या वेळी चालताना विचार करा, तुमची पावलं फक्त रस्ता कापत नाहीत, तर तुमची एक वेगळी ओळखही निर्माण करत आहेत. ही ओळख गुन्हेगारांना कोठडीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी पुरेशी ठरेल का?
