विज्ञानासाठी स्वतःला १२ वेळा फासावर चढवणारा शास्त्रज्ञ: निकोल मिनोव्हिसी

विज्ञानासाठी स्वतःला १२ वेळा फासावर चढवणारा शास्त्रज्ञ: निकोल मिनोव्हिसीचा अंगावर काटा आणणारा प्रयोगविज्ञानाच्या इतिहासात एका संशोधकाने स्वतःचा जीव धोक्यात घालून चक्क १२ वेळा स्वतःच्या गळ्याभोवती फास आवळून घेतला. निकोल मिनोव्हिसी या रोमानियन फॉरेन्सिक तज्ज्ञाने फाशी दिल्यावर शरीरात नक्की काय बदल होतात, हे जाणून घेण्यासाठी हे टोकाचे पाऊल उचलले होते. हा कोणताही आत्महत्येचा प्रयत्न नव्हता, तर विज्ञानाच्या प्रगतीसाठी दिलेली एक भयानक आहुती होती.

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला फॉरेन्सिक सायन्समध्ये फाशी दिल्यावर शरीरावर होणाऱ्या परिणामांबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नव्हती. गुन्हेगारांना फाशी दिल्यानंतर त्यांच्या शरीराचे शवविच्छेदन करून काही निष्कर्ष काढले जात असत. मात्र, फास आवळल्याच्या पहिल्या काही सेकंदात व्यक्तीला नक्की काय जाणवते, हे कोणालाच ठाऊक नव्हते. हीच पोकळी भरून काढण्यासाठी निकोल मिनोव्हिसी यांनी स्वतःलाच प्रयोगाचे साधन बनवले.

थेट सांगायचं तर, मिनोव्हिसी यांनी हे प्रयोग अत्यंत नियोजनबद्ध पद्धतीने केले होते. त्यांनी सुरुवातीला गळ्याभोवती फास न लावता केवळ दोरीने गळा दाबून पाहिला. त्यानंतर त्यांनी खरोखरचा गळफास लावून घेण्याचे ठरवले. या प्रयोगादरम्यान त्यांचे काही सहकारी त्यांना मदत करत होते. जेव्हा मिनोव्हिसी फासावर लटकत असत, तेव्हा त्यांचे सहकारी दोरी ओढून त्यांना जमिनीपासून वर उचलत असत.

या प्रयोगांची आकडेवारी सांगते की, मिनोव्हिसी यांना कधीही ५ सेकंदांपेक्षा जास्त काळ फासावर लटकणे शक्य झाले नाही. फास आवळताच त्यांच्या डोळ्यासमोर अंधारी येत असे आणि चेहऱ्याचा रंग निळा-जांभळा पडू लागत असे. त्यांच्या कानांत जोरात शिट्ट्या वाजल्यासारखा आवाज येत असे आणि दृष्टी धूसर होत असे. असह्य वेदनांमुळे त्यांना हा प्रयोग अवघ्या काही सेकंदात थांबवावा लागत असे.

वस्तुस्थिती अशी आहे की, या प्रयोगांनंतर मिनोव्हिसी यांना कित्येक दिवस अन्न गिळणेही कठीण जात असे. त्यांच्या गळ्यावर फासाच्या खुणा स्पष्टपणे उमटल्या होत्या. इतकेच नाही तर, त्यांच्या स्वरयंत्राला आणि मानेच्या स्नायूंना कायमस्वरूपी इजा झाली होती. मात्र, या वेदनांची पर्वा न करता त्यांनी आपले प्रयोग सुरूच ठेवले.

यामागचं कारण म्हणजे त्यांना मानवी शरीराच्या मर्यादा आणि मृत्यूच्या प्रक्रियेचा सखोल अभ्यास करायचा होता. या प्रयोगांतून मिळालेल्या माहितीच्या आधारे त्यांनी 'Study on Hanging' (Etude sur la pendaison) नावाचे २०० पानांचे पुस्तक लिहिले. आजही फॉरेन्सिक मेडिसिनच्या क्षेत्रात या पुस्तकाला अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. फाशी दिल्यानंतर रक्तप्रवाह कसा थांबतो आणि मेंदूला ऑक्सिजन मिळणे कसे बंद होते, याचे सविस्तर वर्णन यात दिले आहे.

विज्ञानाची कमाल पहा, ज्या फाशीच्या शिक्षेचा वापर गुन्हेगारांना संपवण्यासाठी केला जातो, त्याच प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी एका शास्त्रज्ञाने स्वतःचे आयुष्य पणाला लावले. रोमानियामधील बुखारेस्ट विद्यापीठात प्राध्यापक असताना त्यांनी केलेले हे प्रयोग आजही वैद्यकीय क्षेत्रात चर्चेचा विषय ठरतात. त्यांच्या या साहसामुळेच गळफास लागल्यानंतर शरीरात होणाऱ्या रासायनिक आणि जैविक बदलांची नेमकी माहिती जगाला मिळाली.

आजच्या प्रगत काळात असे प्रयोग करणे नैतिकदृष्ट्या अशक्य आहे. मात्र, मिनोव्हिसी यांनी शंभर वर्षांपूर्वी दाखवलेले हे धाडस विज्ञानाच्या इतिहासातील एक अस्वस्थ करणारे पण महत्त्वाचे पान आहे. एखादी व्यक्ती सत्याचा शोध घेण्यासाठी स्वतःच्या मृत्यूला किती वेळा आमंत्रण देऊ शकते, याचे हे जिवंत उदाहरण आहे.
केवळ पुस्तकी ज्ञानावर अवलंबून न राहता, प्रत्यक्ष अनुभवातून विज्ञानाचा पाया रचणाऱ्या अशा संशोधकांकडे पाहून एकच प्रश्न उरतो की, ज्ञानाची तहान नक्की कोणत्या थराला जाऊ शकते?

marathi news
bobhata news
marat