तुमच्या मनाचा रिमोट कंट्रोल तुमच्या हातात नाही; सिगमंड फ्रॉइडने १०० वर्षांपूर्वीच हे सिद्ध केलंय! तुम्ही स्वतःला तुमच्या आयुष्याचे आणि निर्णयांचे 'कॅप्टन' समजता? हा तुमचा सर्वात मोठा भ्रम आहे. वस्तुस्थिती अशी आहे की, तुमचे ९० टक्के निर्णय हे तुमच्या सुप्त मनातून (Unconscious Mind) नियंत्रित होतात. ही धक्कादायक जाणीव जगाला पहिल्यांदा करून देणारा माणूस म्हणजे सिगमंड फ्रॉइड.
आज, ६ मे २०२६ रोजी सिगमंड फ्रॉइड यांची १७० वी जयंती साजरी होत आहे. व्हिएन्नामधील 'फ्रॉइड म्युझियम'ने या निमित्ताने त्यांचे काही दुर्मिळ हस्तलिखित दस्तऐवज पहिल्यांदाच डिजिटल स्वरूपात जगासमोर आणले आहेत. विज्ञानाची ही कमाल आहे की, दीड शतकानंतरही फ्रॉइडचे विचार आजही तितकेच वादग्रस्त आणि तितकेच महत्त्वाचे ठरत आहेत.
सिगमंड फ्रॉइड हे केवळ एक ऑस्ट्रियन न्यूरोलॉजिस्ट नव्हते. त्यांनी मानवी मनाचा नकाशा तयार केला. 'सायकोॲनालिसिस' (Psychoanalysis) या उपचार पद्धतीचा पाया त्यांनीच रचला. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, माणसाच्या वागण्यामागे केवळ तर्क नसून त्याच्या बालपणातील आठवणी आणि दडपलेल्या इच्छा असतात, हे त्यांनी जगाला पटवून दिले.
आज आपण 'इगो' (Ego) हा शब्द सर्रास वापरतो. पण या शब्दाला मानसशास्त्रीय परिमाण फ्रॉइडने दिले. त्याने मानवी मनाचे 'इड', 'ईगो' आणि 'सुपर-ईगो' असे तीन भाग केले. तुमच्या मनात येणारे वाईट विचार, तुमची नैतिकता आणि या दोघांमधील संतुलन राखणारा तुमचा 'मी', हा फ्रॉइडच्या अभ्यासाचा गाभा होता.
थेट सांगायचं तर, फ्रॉइडने माणसाला स्वतःच्याच आरशासमोर उभे केले. स्वप्नांचा अर्थ लावणं हे केवळ भविष्य सांगण्यापुरतं मर्यादित नसून, ते तुमच्या सुप्त मनाचा आरसा आहेत, हे त्यांनी 'द इंटरप्रिटेशन ऑफ ड्रीम्स' या पुस्तकातून मांडलं. विश्लेषकांच्या मते, आधुनिक जाहिरातबाजी आणि मार्केटिंग तंत्रं आजही फ्रॉइडच्या सिद्धांतांवर आधारित आहेत.
मराठी संस्कृतीत आपण 'मन करा रे प्रसन्न' असे म्हणतो. पण फ्रॉइडच्या मते, मन प्रसन्न करण्याआधी ते 'समजून' घेणे आवश्यक आहे. तुमच्या आजच्या भीतीचे किंवा स्वभावाचे मूळ तुमच्या विसरलेल्या बालपणात असू शकते, हा विचार आजही क्रांतीकारक वाटतो.
आश्चर्यकारक माहिती अशी की, फ्रॉइडच्या अनेक थिअरीजवर आजही टीका होते. तरीही, आधुनिक मानसोपचार तज्ज्ञ आजही त्यांच्या 'टॉकिंग क्युअर' (बोलून उपचार करणे) या पद्धतीचा वापर करतात. आजही जेव्हा आपण एखाद्याच्या वागण्यामागे 'का?' शोधतो, तेव्हा नकळत आपण फ्रॉइडच्याच मार्गावर चालत असतो.
माणूस स्वतःला जितका ओळखतो, त्यापेक्षा कितीतरी पटीने तो स्वतःसाठीच एक कोडं असतो. आपण खरंच स्वतःचे मालक आहोत की आपल्या सुप्त मनाच्या हातातील बाहुले, हा प्रश्न फ्रॉइडने विचारला आणि मानवी इतिहास बदलला.
तुमच्या प्रत्येक कृतीमागे एखादं दडलेलं कारण असतं, हे स्वीकारण्याची तुमची तयारी आहे का?
