लिंबाचा रस तोंडावर फासून बँकेवर दरोडा घालणारा "मिस्टर इंडिया" आणि त्यातून जन्माला आला एक क्रांतिकारी सिद्धांत डनिंग-क्रुगर इफेक्ट !!!
१९९५ साली एका भरदुपारी पिट्सबर्गमध्ये मॅकआर्थर व्हीलर नावाच्या एका धिप्पाड माणसाने तोंडाला साधा रुमालही न बांधता दोन बँका लुटल्या, कारण त्याचा असा ठाम विश्वास होता की चेहऱ्याला लिंबाचा रस फासला की माणूस सीसीटीव्ही कॅमेऱ्याला 'अदृश्य' होतो. हे वाचताना आपल्याला हसू येईल, पण या एका 'येडचाप' घटनेने जागतिक मानसशास्त्राला 'डनिंग-क्रुगर इफेक्ट' नावाचा एक असा क्रांतिकारी सिद्धांत दिला, जो आज आपल्या सोशल मीडिया फीडपासून ते गल्लीतल्या राजकारणापर्यंत प्रत्येक ठिकाणी अगदी तंतोतंत लागू होतो.
कोणताही गुन्हेगार चोरी करताना आपला चेहरा लपवतो, पण व्हीलर महाशय चक्क कॅमेऱ्याकडे बघून हसत होते. त्यांना खात्री होती की लिंबाचा रस हा 'इनव्हिजिबल इंक' (अदृश्य शाई) म्हणून वापरला जातो, तर तो चेहऱ्याला लावला की आपला चेहराही अदृश्य होईल. त्यांनी घरी याचा प्रयोगही करून बघितला होता. तोंडाला रस फासून त्यांनी स्वतःचा पोलरॉइड फोटो काढला, पण नेमकं त्याच वेळी डोळ्यात रस गेल्याने त्यांनी डोळे गच्च मिटले आणि कॅमेरा हलला. फोटो कोरा आला आणि या महाशयांना वाटलं, "झाली की फत्ते! आता आपण मिस्टर इंडिया झालो!"
पण मुद्दा असा आहे की, व्हीलर हे काही पहिले किंवा शेवटचे 'अतिशहाणे' नव्हते. त्यांच्या या अजब पराक्रमाची बातमी जेव्हा कॉर्ननेल विद्यापीठातील डेव्हिड डनिंग आणि जस्टिन क्रुगर या दोन मानसशास्त्रज्ञांनी वाचली, तेव्हा त्यांना एक वेगळाच विचार सुचला. त्यांना प्रश्न पडला की, एखादा माणूस स्वतःच्या अज्ञानाबद्दल इतका 'कॉन्फिडन्ट' कसा असू शकतो? यातूनच १९९९ मध्ये जन्म झाला 'डनिंग-क्रुगर इफेक्ट'चा !
या सिद्धांतानुसार, ज्या व्यक्तीकडे एखाद्या विषयाचे ज्ञान किंवा कौशल्य अत्यंत कमी असते, तीच व्यक्ती त्या विषयात आपण 'तज्ज्ञ' असल्याचा सर्वाधिक आव आणते. सरळ सांगतो, अडाणी माणसाला आपण अडाणी आहोत हे समजण्यासाठी जेवढी बुद्धी लागते, तेवढीही त्याच्याकडे नसते. याला मानसशास्त्रात 'मेटाकॉग्निशन'ची (Metacognition) कमतरता म्हणतात. म्हणजे स्वतःच्याच विचारांचे विश्लेषण करण्याची क्षमता नसणे.
आपल्या महाराष्ट्रात अशा नमुन्यांची अजिबात कमतरता नाही. लग्नाच्या पंगतीत एखादा काका भेटतोच, ज्याला इस्रायल-पॅलेस्टाईन युद्धापासून ते शेअर मार्केट कोसळण्यापर्यंतच्या सगळ्या कारणांची 'इनसाईडर' माहिती असते. या काकांनी आयुष्यात कधी पासपोर्ट काढलेला नसतो किंवा डीमॅट खाते उघडलेले नसते, पण त्यांचा आत्मविश्वास एवढा दांडगा असतो की समोर बसलेला एखादा खरा अर्थतज्ज्ञही गप्प बसतो. हे मान्य करायलाच हवं की, अज्ञान हे ज्ञानापेक्षा जास्त आत्मविश्वास निर्माण करतं.
डनिंग-क्रुगर इफेक्ट हा आजच्या 'व्हॉट्सॲप युनिव्हर्सिटी'च्या काळात अधिक धोकादायक झाला आहे. एखाद्या विषयावर दोन मिनिटांचा व्हिडिओ पाहिला की लोकांना वाटतं आपण त्या विषयात पीएच.डी. केली आहे. मग ते डॉक्टरला सर्जरी कशी करायची हे शिकवतात आणि इंजिनिअरला पूल कसा बांधायचा याचे सल्ले देतात. व्हीलरने चेहऱ्याला लिंबाचा रस लावला होता, हे लोक बुद्धीलाच अज्ञानाचा लेप लावून फिरत असतात.
डनिंग आणि क्रुगर यांनी त्यांच्या संशोधनात असे सिद्ध केले की, जे लोक खरोखर हुशार किंवा कुशल असतात, त्यांना उलट 'इम्पोस्टर सिंड्रोम' जाणवतो. म्हणजे, त्यांना सतत असं वाटतं की आपल्याला अजून खूप शिकायचं आहे किंवा समोरच्याला आपल्यापेक्षा जास्त समजतंय. याउलट, ज्यांना काहीच येत नाही, ते मूर्खपणाच्या शिखरावर बसलेले असतात.
विश्लेषकांच्या मते, या समस्येवर एकच उपाय आहे आणि तो म्हणजे 'बौद्धिक नम्रता'. आपण सर्वज्ञ नाही आहोत आणि आपल्याला एखादी गोष्ट माहित नसू शकते, हे मान्य करायला खूप मोठे काळीज लागते. मॅकआर्थर व्हीलरला जेव्हा पोलिसांनी अटक केली आणि सीसीटीव्ही फुटेज दाखवलं, तेव्हा तो आश्चर्याने उद्गारला होता, "बट आय वोअर द ज्यूस!" (पण मी तर रस लावला होता!). त्याच्यासाठी तो रस म्हणजे एक सुरक्षा कवच होतं, जे प्रत्यक्षात अस्तित्वातच नव्हतं.
आपल्या दैनंदिन जीवनातही आपण अनेकदा 'लिंबू रस' लावून वावरत असतो. कधी राजकारणाच्या चर्चांमध्ये, कधी ऑफिसच्या मिटिंगमध्ये, तर कधी कौटुंबिक वादात. आपल्याला वाटतं आपण समोरच्याला व्यवस्थित बनवलंय किंवा आपल्याला सगळं समजतंय, पण प्रत्यक्षात आपला चेहरा कॅमेऱ्यात स्पष्ट दिसत असतो. संशोधकांचा शोध असं सांगतो की, जोपर्यंत तुम्ही स्वतःला प्रश्न विचारत नाही की "मला खरंच हे माहित आहे का?" तोपर्यंत तुम्ही डनिंग-क्रुगर इफेक्टचे शिकार आहात.
आणखी एक गोष्ट म्हणजे, हा इफेक्ट फक्त मूर्ख माणसांपुरता मर्यादित नाही. अत्यंत बुद्धिमान माणसंही जेव्हा त्यांच्या क्षेत्राबाहेरील विषयात नाक खुपसतात, तेव्हा ते याच सापळ्यात अडकतात. एखादा मोठा शास्त्रज्ञ जेव्हा संगीतावर किंवा साहित्यावर अधिकाराने भाष्य करायला जातो आणि तिथे तो चुकतो, तेव्हा तो व्हीलरच्याच रांगेत उभा असतो. फरक फक्त एवढाच की व्हीलरने लिंबाचा रस लावला होता, हे लोक आपल्या पदव्यांचा रस लावतात.
भविष्यात काय होणार? तंत्रज्ञान वाढत जाईल, माहितीचा महापूर येईल, पण जोपर्यंत माणूस स्वतःच्या अज्ञानाचे मूल्यमापन करायला शिकत नाही, तोपर्यंत मॅकआर्थर व्हीलरचे वारसदार बँका लुटत राहतील किंवा सोशल मीडियावर कमेंट्समध्ये भांडत राहतील. आश्चर्यकारक माहिती ही आहे की, व्हीलरने जेलमध्ये गेल्यावरही बराच काळ हे मान्य केलं नव्हतं की त्याची लिंबाची थिअरी चुकीची होती. त्याला वाटलं कॅमेऱ्यातच काहीतरी दोष असावा.
डनिंग-क्रुगर इफेक्ट हा केवळ एक वैज्ञानिक सिद्धांत नाही, तर तो मानवी स्वभावाचा एक आरसा आहे. हा आरसा आपल्याला सांगतो की, शहाणपणाची पहिली पायरी म्हणजे 'आपल्याला काहीच माहित नाही' हे समजणे.
शेवटी, व्हीलरच्या त्या लिंबाच्या रसाने त्याला तुरुंगात पाठवलं, पण जगाला एक मोठा धडा दिला. पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्हाला एखादी व्यक्ती अत्यंत आत्मविश्वासाने चुकीची माहिती सांगताना दिसेल, तेव्हा चिडण्यापेक्षा फक्त स्मितहास्य करा. समजून जा की, समोरच्याने नकळत आपल्या बुद्धीला लिंबाचा रस चोपडला आहे आणि त्याला वाटतंय की तो जगाला दिसत नाहीये.
तुमच्या आजूबाजूला असा 'लिंबू रस' लावून फिरणारा एखादा इसम नक्कीच असेल, जो स्वतःच्या अज्ञानाच्या अंधारात मजेत जगतोय आणि आपण मात्र त्याच्या आत्मविश्वासाकडे बघून थक्क होतोय.
