राजीव मोटवानी: गुगलच्या यशामागचा भारतीय 'गुरू'. आजच्या घडीला गुगलवर दर सेकंदाला १ लाखांहून अधिक सर्च केले जातात आणि या अवाढव्य साम्राज्याचा पाया रचला होता एका भारतीय प्राध्यापकाने लिहिलेल्या केवळ २० पानांच्या एका रिसर्च पेपरने.
तुम्ही आज गुगलवर काहीही शोधलं, तरी त्या निकालांमागे या एका माणसाची बुद्धिमत्ता दडलेली असते. त्यांचं नाव- राजीव मोटवानी. आयआयटी कानपूरचा हा हिरा ज्याने सिलिकॉन व्हॅलीचा चेहरामोहराच बदलून टाकला.
ही गोष्ट सुरू होते १९९० च्या दशकात. स्टॅनफोर्ड युनिव्हर्सिटीच्या एका शांत खोलीत दोन तरुण पीएचडी विद्यार्थी एका विचित्र कल्पनेवर काम करत होते. लॅरी पेज आणि सर्गेई ब्रिन. त्यांना इंटरनेटवरची माहिती शोधण्यासाठी काहीतरी नवीन करायचं होतं. पण त्या काळी सर्च इंजिन म्हणजे निव्वळ गोंधळ होता.
या दोघांना योग्य दिशा देणारा कुणीतरी हवा होता. तिथे एंट्री झाली राजीव मोटवानी यांची. राजीव हे मूळचे जम्मूचे, पण त्यांचं शिक्षण दिल्ली आणि कानपूरमध्ये झालं होतं. गंमत म्हणजे, ते बॉलीवूडचा बादशहा शाहरुख खानचे शालेय मित्र होते! पण त्यांचं जग होतं अल्गोरिदम्सचं.
कल्पना करा, लॅरी आणि सर्गेई त्यांच्याकडे 'बॅकरब' (Backrub) नावाचा एक प्रोजेक्ट घेऊन आले. नाव ऐकूनच हसू येतंय ना? पण राजीव यांनी त्या नावाकडे दुर्लक्ष केलं आणि त्यामागच्या कल्पनेचं सोनं ओळखलं. त्यांनी या दोन मुलांसोबत बसून 'PageRank' नावाचा अल्गोरिदम लिहिला.
हा तोच अल्गोरिदम आहे ज्याने ठरवलं की कोणती वेबसाईट महत्त्वाची आहे आणि कोणती नाही. आज आपण गुगलवर जे काही पाहतो, त्याचं 'रँकिंग' याच सूत्रावर आधारित आहे.राजीव फक्त त्यांचे शिक्षक नव्हते, तर ते गुगलचे पहिले सल्लागार आणि मार्गदर्शकही होते.
राजीव यांनी अनेक नवीन स्टार्टअप्सना मदत केली. त्यांना सिलिकॉन व्हॅलीमध्ये 'स्टार्टअप जंकी' म्हटलं जायचं. पण नियतीला काहीतरी वेगळंच मान्य होतं. २००९ मध्ये, वयाच्या अवघ्या ४७ व्या वर्षी, एका दुर्दैवी अपघातात त्यांचा मृत्यू झाला. त्यांना पोहता येत नव्हतं आणि त्यांच्या घराच्या स्विमिंग पूलमध्ये बुडून त्यांचा अंत झाला.
आजही, म्हणजे मार्च २०२६ मध्ये, राजीव मोटवानी यांचा वारसा तितकाच जिवंत आहे. गेल्या काही दिवसांतच 'मोटवानी जडेजा फाउंडेशन'च्या माध्यमातून 'दावोस २०२६' मध्ये भारतीय तरुण नेत्यांना जागतिक व्यासपीठ मिळवून देण्यात आलं. इतकंच नाही, तर भारताच्या ओ.पी. जिंदाल ग्लोबल युनिव्हर्सिटीमध्ये ४४ कोटी रुपयांच्या निधीतून 'राजीव मोटवानी इन्स्टिट्यूट फॉर अमेरिकन स्टडीज' सुरू करण्यात आलं आहे.
एका शिक्षकाने आपल्या विद्यार्थ्यांना दिलेल्या एका कल्पनेने जगाचं भविष्य बदललं. लॅरी पेज आणि सर्गेई ब्रिन आजही म्हणतात, "आज तुम्ही जे काही तंत्रज्ञान वापरता, त्यात कुठेतरी राजीव मोटवानी यांचा छोटासा हिस्सा नक्कीच असतो."
पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही गुगलवर काहीतरी सर्च कराल, तेव्हा एकदा त्या 'पेजरँक' मागे असलेल्या राजीव मोटवानी यांची आठवण नक्की काढा. कदाचित तुमच्या डोक्यातही एखादी अशीच 'वेडी' कल्पना असेल, जिला फक्त एका योग्य मार्गदर्शकाची गरज आहे. आजच्या या धावपळीच्या युगात, आपल्याकडेही असा एखादा 'राजीव मोटवानी' आहे का, जो आपल्या स्वप्नांना पंख देऊ शकेल?
