आज १ ऑगस्ट म्हणजे लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांची पुण्यतिथी.स्वराज्याची हाक देणाऱ्या टिळकांच्या शेवटच्या काही दिवसांचा आढावा घेतला तर एक गोष्ट नक्कीच जाणवते म्हणजे त्यांनी या काळात स्वत:च्या तब्येतीकडे आणि शरीरस्वास्थ्याकडे केलेले दुर्लक्ष त्यांना आपल्यापासून दूर घेऊन गेले.
१२ जुलै - शेवटचा रेल्वे प्रवास: ताई महाराज कायदेशीर खटल्याच्या अत्यंत महत्त्वाच्या कामासाठी टिळकांनी पुण्यातून मुंबईसाठी रेल्वे पकडली. पुण्यातून निघतानाच त्यांच्या अंगात मलेरियाची कणकण (ताप) होती, मात्र प्रकृतीकडे दुर्लक्ष करून त्यांनी मुंबई गाठली.
१३-१४ जुलै - हायकोर्टातील सुनावणी: मुंबईत आल्यावर ते नेहमीप्रमाणे क्रॉफर्ड मार्केटसमोरील सरदार गृह येथे उतरले. १४ जुलै रोजी ताप अंगावर काढत त्यांनी मुंबई हायकोर्टातील सुनावणीला हजेरी लावली. खटल्याचा ताण आणि प्रवासाच्या थकव्यामुळे त्यांची प्रकृती अधिकच खालावली.
२० जुलै - प्रकृती गंभीर: शुद्ध हवेसाठी ते एका व्यावसायिक मित्रासोबत गाडीतून लांबच्या प्रवासाला गेले होते. मात्र, मुंबईतील दमट हवामान आणि गारठ्यामुळे त्यांना न्यूमोनिया (फुफ्फुसाचा संसर्ग) झाला. त्यांचा ताप १०४ अंशाच्या वर गेला.
२१ ते ३१ जुलै - मृत्यूशी झुंज: सरदार गृहाच्या खोली क्रमांक १९८ मध्ये डॉक्टरांचे पथक त्यांच्यावर उपचार करत होते. या काळात देशोदेशीचे नेते त्यांची विचारपूस करत होते. अर्धवट ग्लानीमध्ये असतानाही त्यांच्या तोंडून "स्वराज्य मिळाल्याशिवाय भारताची प्रगती होणार नाही, ते आपल्या अस्तित्वासाठी आवश्यक आहे" हेच उद्गार बाहेर पडत होते.
मुंबईतील क्रॉफर्ड मार्केटसमोरील सरदार गृह ही ऐतिहासिक वास्तू लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांचे मुंबईतील निवासस्थान व अखेरचा श्वास घेतलेले ठिकाण म्हणून ओळखली जाते. १ ऑगस्ट १९२० रोजी याच इमारतीमधील खोली क्रमांक १९८ मध्ये टिळकांची प्राणज्योत मालवली. १८९८ मध्ये स्थापन झालेले सरदार गृह हे एक प्रसिद्ध अतिथीगृह होते. मुंबईत आल्यावर टिळक नेहमी याच इमारतीच्या चौथ्या मजल्यावर राहत असत.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी त्यांचा पार्थिव देह सरदार गृहाच्या गॅलरीत दर्शनासाठी ठेवण्यात आला. मुंबईत मुसळधार पाऊस कोसळत असतानाही सुमारे २ लाखांहून अधिक लोकांचा जनसमुदाय रस्त्यावर उतरला होता.
टिळकांच्या अंत्ययात्रेला महात्मा गांधी, जवाहरलाल नेहरू, मौलाना शौकत अली आणि सैफुद्दीन किचलू यांसारख्या नेत्यांनी खांदा दिला होता. गर्दी अभूतपूर्व असल्यामुळे कोणत्याही सामान्य स्मशानभूमीत अंत्यसंस्कार करणे अशक्य होते. म्हणून ब्रिटिश सरकारची विशेष परवानगी घेऊन गिरगाव चौपाटीच्या वाळूत चंदनाच्या चितेवर त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले. साधू-संतांना दिला जाणारा मान म्हणून टिळकांचा अंत्यसंस्कार बसलेल्या पद्मासन स्थितीत करण्यात आला. नेमक्या याच दिवशी महात्मा गांधींनी देशात ऐतिहासिक 'असहकार आंदोलन' सुरू केले होते, ज्यामुळे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे नेतृत्व टिळकांकडून गांधीजींकडे हस्तांतरित झाले.
प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे टिळकांचे निधन झाल्यावर सरदारगृहावरून त्यांची ऐतिहासिक अंत्ययात्रा चौपाटीसाठी निघाली होती, ज्यामध्ये गांधीजींसह अनेक नेत्यांनी खांदा दिला होता.सध्या या इमारतीच्या चौथ्या मजल्यावर ज्या खोलीत टिळक राहत व कार्य करत असत, तिथे दैनिक 'केसरी'चे प्रादेशिक कार्यालय व कार्यालयीन कक्ष चालवला जातो. या खोलीत लोकमान्यांची पगडी, त्यांची वापरायची खुर्ची, लेखन करण्याचे टेबल आणि त्यांच्या जीवनावरील छायाचित्रे जतन करून ठेवण्यात आली आहेत. प्रवेशद्वाराजवळ त्यांचा पुतळाही उभारण्यात आला आहे.
टिळकांच्या शेवटच्या काही दिवसांचा प्रवास लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांच्या आयुष्यातील शेवटचे दिवस अत्यंत धावपळीचे, शारीरिक त्रासाचे आणि तरीही देशकार्यासाठी समर्पित होते. जुलै १९२० मधील त्यांचा पुण्यातून सुरू झालेला आणि मुंबईत संपलेला अंतिम प्रवास असा होता.
१९२३ मध्ये गिरगाव चौपाटीवर लोकमान्य टिळकांची समाधी उभारण्यात आली. त्यांचे निकटवर्तीय मित्र काकासाहेब खाडिलकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली शिल्पकार रघुनाथ कृष्ण फडके यांनी टिळकांचा पुतळा साकारला.
अनेकांना माहिती नसलेली एक महत्त्वाची बाब म्हणजे, या स्मारकाखाली सुमारे ३० फूट खोल हवाबंद पेटीत लोकमान्यांची पगडी, वस्त्रे, पादत्राणे, ना. चिं. केळकर यांनी लिहिलेले चरित्र आणि 'गीतारहस्य'ची प्रत जतन करून ठेवण्यात आली आहे.
२०१५ मध्ये या परिसराला 'स्वराज्यभूमी' असे नाव देण्यात आले. लोकमान्य टिळकांच्या राष्ट्रसेवेच्या स्मरणार्थ बृहन्मुंबई महानगरपालिकेने येथे सुंदर उद्यान विकसित केले असून, ते आजही त्यांच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील महान योगदानाची साक्ष देत उभे आहे.
लोकमान्यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन !
