दोनवेळा पंतप्रधान होऊनही त्यांना घरभाड्यासाठी नोटीस आली: गुलझारीलाल नंदा यांची विस्मृतीत गेलेली कहाणी
तुम्हाला वाटत असेल की देशाचा पंतप्रधान झाला की सात पिढ्यांची सोय होते आणि संपत्तीचे डोंगर उभे राहतात. पण भारताच्या इतिहासात एक असा पंतप्रधान होऊन गेला, ज्याला घराचं भाडं भरायला पैसे नसल्यामुळे घरमालकाने बाहेर काढण्याची नोटीस दिली होती. उद्या ४ जुलै, या महान नेत्याची जयंती आहे. पण आजच्या झगमगाटी राजकारणात गुलझारीलाल नंदा हे नाव पूर्णपणे विस्मृतीत गेलं आहे.
गुलझारीलाल नंदा हे भारताचे असे एकमेव नेते होते, ज्यांनी दोनदा 'हंगामी पंतप्रधान' म्हणून देशाची धुरा सांभाळली. १९६४ मध्ये पंडित नेहरूंच्या निधनानंतर आणि १९६६ मध्ये लाल बहादूर शास्त्रींच्या निधनानंतर त्यांनी देशाला सावरलं. दोन्ही वेळा त्यांनी केवळ १३-१३ दिवस हे पद भूषवलं. पण खुर्चीवर बसल्यावर त्यांनी कधीही सत्तेचा अहंकार बाळगला नाही.
वस्तुस्थिती अशी आहे की, नंदा यांनी आयुष्यात स्वतःची एक इंचही जमीन किंवा मालमत्ता खरेदी केली नाही. ते आयुष्यभर भाड्याच्या घरात राहिले. एकदा तर अशी वेळ आली की, अहमदाबादमधील त्यांच्या घरमालकाने त्यांना घर रिकामे करण्याची नोटीस दिली. कारण काय? तर या माजी पंतप्रधानाकडे घरभाडे देण्यासाठी पुरेसे पैसे नव्हते. ही बातमी जेव्हा माध्यमांमध्ये आली, तेव्हा कुठे सरकारला जाग आली आणि त्यांची सोय करण्यात आली.
नंदा यांनी स्वातंत्र्यसैनिकांसाठी मिळणारं पेन्शन घेण्यासही सुरुवातीला नकार दिला होता. "देशाची सेवा करण्यासाठी पैसे कशाला?" असा त्यांचा रोकडा सवाल होता. अखेरच्या काळात मित्रांच्या आग्रहाखातर त्यांनी ५०० रुपये पेन्शन स्वीकारलं, पण ते पैसेही ते समाजकार्यासाठीच वापरत असत. आजच्या काळात जिथे साधा नगरसेवकही काही वर्षांत कोट्यधीश होतो, तिथे दोनदा पंतप्रधान राहिलेला माणूस रिकाम्या हाताने जगाचा निरोप घेतो, हे सत्य पचवणं कठीण आहे.
१९९७ मध्ये त्यांना 'भारतरत्न' या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने गौरवण्यात आलं. पण तोपर्यंत ते १०० वर्षांचे झाले होते. सत्तेच्या राजकारणात त्यांना नेहमीच डावललं गेलं, कारण ते कधीही कोणत्याही गटात सामील झाले नाहीत. गांधीवादी विचारांचा हा माणूस दिल्लीच्या ल्युटियन्स झोनमधील सत्ताकारणात कधीच फिट बसला नाही. सत्तेत असूनही सत्तेपासून अलिप्त राहण्याची त्यांची वृत्ती आजच्या पिढीला एखाद्या काल्पनिक कथेसारखी वाटू शकते.
नंदा यांनी कामगार चळवळीत आणि नियोजन आयोगाच्या (Planning Commission) उपाध्यक्षपदी राहून मोठं काम केलं. पण त्यांचं सर्वात मोठं योगदान म्हणजे त्यांची शुचिर्भूत राजकीय कारकीर्द. त्यांनी आपल्या कुटुंबाला कधीही राजकारणात आणलं नाही किंवा सत्तेचा फायदा घेऊ दिला नाही. त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या नावावर कोणताही बँक बॅलन्स किंवा बंगला नव्हता.
गुलझारीलाल नंदा यांचं आयुष्य हे केवळ राजकीय इतिहास नाही, तर ते एक नैतिक मूल्य आहे. आजच्या काळात जिथे राजकारण हा केवळ नफ्याचा व्यवसाय झाला आहे, तिथे नंदा यांची आठवण होणं ही काळाची गरज आहे. सत्तेच्या शिखरावर पोहोचूनही पाय जमिनीवर असणारा असा 'फकीर' पंतप्रधान पुन्हा होणे केवळ दुर्मिळच नाही, तर अशक्य आहे.
अशा निष्कलंक नेत्याला आपण केवळ जयंतीपुरतं मर्यादित ठेवणार की त्यांच्या प्रामाणिकपणाचा वारसा पुढे नेणार?
