१९७१ सालची गोष्ट,एकीकडे देशाच्या अत्यंत शक्तिशाली पंतप्रधानांची युद्धासाठीची आग्रही घाई होती, तर दुसरीकडे एका जनरलचा स्पष्ट आणि ठाम नकार. सत्तेसमोर मान झुकवणे हा जगभरातला अलिखित नियम असताना, सॅम माणेकशा यांनी मात्र राजीनाम्याची तयारी दर्शवून 'प्रोफेशनलिझम'ची नवी व्याख्या लिहिली.
आज २७ जून, सॅम बहादूर यांची पुण्यतिथी. २०२६ मध्येही जेव्हा आपण भारतीय लष्कराच्या शौर्याच्या गप्पा मारतो, तेव्हा १९७१ च्या युद्धातील माणेकशा यांची रणनीती आजही लष्करी शाळांमध्ये अभ्यासाचा विषय ठरते. ही गोष्ट केवळ एका युद्धाची नाही, तर एका करारी नेतृत्वाची आहे.
एप्रिल १९७१ ची ती वेळ होती. पूर्व बंगालमध्ये (आजचा बांगलादेश) पाकिस्तानी लष्कराचा अत्याचार शिगेला पोहोचला होता. पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांना तातडीने लष्करी कारवाई हवी होती. पण माणेकशा यांनी कॅबिनेट बैठकीत स्पष्ट शब्दांत सांगितलं, "आत्ता युद्ध केलं तर आपण हरू." हिमालयातील बर्फ वितळल्यामुळे येणारे पूर आणि अपुरी तयारी यामुळे त्यांनी धोका ओळखला होता.
माणेकशा तिथेच थांबले नाहीत. त्यांनी थेट सांगितलं की, "मी माझ्या अटींवर युद्ध लढेन, नाहीतर माझा राजीनामा स्वीकारा." इंदिरा गांधींनी त्यांच्या क्षमतेवर विश्वास ठेवला आणि त्यांना 'फ्री हॅण्ड' दिला. इथूनच भारताच्या सर्वात मोठ्या लष्करी विजयाची पायाभरणी झाली.
पुढचे नऊ महिने माणेकशा यांनी अत्यंत सूक्ष्म नियोजन केलं. त्यांनी केवळ भारतीय सैन्याला तयार केलं नाही, तर 'मुक्ती वाहिनी'च्या गनिमी काव्यालाही बळ दिलं. वस्तुस्थिती अशी आहे की, त्यांनी केवळ नकाशावर रेषा ओढल्या नाहीत, तर शत्रूला मानसिकदृष्ट्या कमकुवत केलं.
डिसेंबर १९७१ मध्ये जेव्हा प्रत्यक्ष युद्ध सुरू झालं, तेव्हा अवघ्या १३ दिवसांत भारताने पाकिस्तानचे दोन तुकडे केले. ९३,००० पाकिस्तानी सैनिकांनी शरणागती पत्करली. हा जागतिक लष्करी इतिहासातील एक मैलाचा दगड ठरला.
आजच्या काळात जिथे 'हो ला हो' म्हणण्याची संस्कृती वाढतेय, तिथे माणेकशा यांचा हा बाणा अधिक महत्त्वाचा वाटतो. तज्ज्ञांच्या मते, माणेकशा यांनी त्यावेळी घाई केली असती, तर दक्षिण आशियाचा इतिहास आज वेगळा असता.
एका महान सेनापतीकडे केवळ शस्त्र चालवण्याचं कौशल्य असून चालत नाही, तर 'नाही' म्हणण्याचं धाडस असावं लागतं, हेच माणेकशा यांनी सिद्ध केलं. आपल्या कामात सर्वोत्तम असणारा माणूसच सत्तेच्या डोळ्यात डोळे घालून बोलू शकतो, हे या इतिहासातून स्पष्ट होतं.
आजच्या पिढीसाठी सॅम माणेकशा हे केवळ एक 'फील्ड मार्शल' नाहीत, तर ते 'कणा' असलेल्या नेतृत्वाचे प्रतीक आहेत. भारताच्या या महाविजयाचा नायक आजही आपल्याला 'प्रोफेशनलिझम'चे धडे देत आहे.
तुमच्या मते, आजच्या काळात माणेकशांसारखं स्पष्टवक्ते नेतृत्व आपल्याला पाहायला मिळतं का?
