आजच्या काळात आपल्या खिशात जगातील सर्वात अचूक 'ॲटॉमिक क्लॉक' असणारा स्मार्टफोन चोवीस तास उपलब्ध असतो, पण तरीही रस्त्यावरून चालणाऱ्या प्रत्येक तिसऱ्या व्यक्तीच्या मनगटावर आजही एक स्वतंत्र घड्याळ टिक-टिक करताना दिसते. तंत्रज्ञानाने वेळेला मुठीत पकडलंय असं वाटत असतानाच, लोक पुन्हा एकदा सेलवर चालणाऱ्या किंवा चावी देणाऱ्या त्या 'ॲनालॉग' सवयीकडे का वळतायत, हा एक मोठा विरोधाभास आहे.
हे मान्य करायलाच हवं की, स्मार्टफोनवर वेळ बघणं ही आता एक सापळा बनली आहे. जून २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका ताज्या मानसशास्त्रीय अहवालानुसार, केवळ वेळ पाहण्यासाठी फोन अनलॉक करणारा माणूस सरासरी पुढची १२ मिनिटे सोशल मीडियाच्या विळख्यात अडकतो. यालाच संशोधकांनी 'डिजिटल डिस्ट्रॅक्शन' म्हटलं आहे. याउलट, मनगटावरचं घड्याळ तुम्हाला फक्त वेळ सांगतं, तुमचं लक्ष विचलित करत नाही.
महाराष्ट्रात आजही 'शिस्त' आणि 'वक्तशीरपणा' या गोष्टींना आदराचं स्थान आहे. पुण्याच्या चितळेंच्या दुकानाबाहेरची रांग असो किंवा मुंबईची लोकल पकडण्याची धावपळ, तिथे सेकंदाचं महत्त्व असतं. ज्याच्या मनगटावर घड्याळ आहे, तो माणूस परिस्थितीवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न करतोय, असं एक सुप्त संकेत समाजात जातो. घड्याळ घालणं ही केवळ फॅशन नसून ती एक मानसिक गरज बनली आहे.
घड्याळ हे परिपक्वतेचं (Maturity) लक्षण मानलं जातं. १० वी-१२ वीच्या परीक्षेनंतर मिळणारं पहिलं घड्याळ हा आपल्याकडे आजही एक 'राईट ऑफ पॅसेज' आहे. संशोधकांच्या मते, जे लोक नियमित घड्याळ वापरतात, त्यांच्यामध्ये 'टाइम मॅनेजमेंट'चं कौशल्य इतरांपेक्षा सरस असतं. त्यांना वेळेचा एक अदृश्य आधार वाटतो, ज्यामुळे त्यांचा ताण कमी होतो.
स्मार्टवॉचच्या जमान्यातही साधं घड्याळ टिकून राहण्याचं कारण म्हणजे 'शांतता'. सतत येणारे नोटिफिकेशन्स आणि व्हायब्रेशन्स यांपासून लांब राहून, केवळ स्वतःच्या गतीने जगण्याची ती एक छोटीशी संधी असते. एखादा राजकारणी भाषणापूर्वी घड्याळ पाहतो किंवा एखादा गृहिणी स्वयंपाक करताना वेळेचा अंदाज घेते, तेव्हा ते घड्याळ केवळ यंत्र राहत नाही, तर तो त्यांच्या अस्तित्वाचा आणि आत्मविश्वासाचा भाग बनतो.
ज्या जगात सगळं काही 'कनेक्टेड' आहे, तिथे अधूनमधून 'डिस्कनेक्ट' होण्यासाठी मनगटावरच्या त्या साध्या काट्यांची सोबत मोलाची ठरते. शेवटी, वेळ सर्वांकडे सारखीच असते, पण ती कोणाच्या ताब्यात आहे—तुमच्या की तुमच्या फोनच्या—हे तुमचं मनगटावरचं घड्याळ ठरवत असतं.
स्मार्टफोनच्या या गोंगाटात, आपल्या मनगटावरची ती शांत टिक-टिक आपल्याला स्वतःच्याच तालावर नाचायला शिकवते, हेच खरं.
