'रेड कॉर्नर नोटिस' हा शब्द आपल्या वाचनात वारंवार येतो.पण रेड कॉर्नर नोटिशी व्यतिरिक्त जागतिक स्तरावर इतर रंगांच्या नोटिसींचा वापर गुन्हेगारांचा शोध लावण्यासाठी केला जातो.आज या इतर रंगांच्या नोटिसचा वापर समजून घेऊ या.
आजघडीला जगभरात ६६,००० हून अधिक 'रेड कॉर्नर' नोटिसा सक्रिय आहेत. भारताच्या सीबीआयने या नोटिसांच्या प्रक्रियेचा वेळ १४ महिन्यांवरून थेट ३ महिन्यांवर आणला आहे. जून २०२६ च्या पहिल्या आठवड्यात 'भारतपोल' (Bharatpol) पोर्टल लाँच झाल्यामुळे भारतीय पोलीस आता थेट १९५ देशांच्या नेटवर्कशी जोडले गेले आहेत. गुन्हेगारांसाठी आता जगाचा कोणताही कोपरा सुरक्षित उरलेला नाही.
इंटरपोल ही केवळ एक संस्था नसून ती जागतिक पोलिसांचा एक अदृश्य धागा आहे. १८८ हून अधिक सदस्य देश (आता १९५ पर्यंत विस्तारलेले) गुन्हेगारांच्या मुसक्या आवळण्यासाठी एकत्र येतात. यात सर्वात प्रभावी अस्त्र म्हणजे 'रेड कॉर्नर नोटीस'. ही नोटीस म्हणजे आंतरराष्ट्रीय अटक वॉरंट नाही. हा एक विनंती अर्ज असतो. ज्या देशात गुन्हा घडला, तिथे गुन्हेगाराला खेचून आणण्यासाठी ही नोटीस बजावली जाते. आकडेवारी सांगते की, या यादीत भारतीयांची संख्या लक्षणीय आहे. आर्थिक गुन्हेगार असोत किंवा दहशतवादी, सर्वांवर इंटरपोलची नजर असते.
येलो नोटीस ही हरवलेल्या व्यक्तींसाठी, विशेषतः मुलांसाठी आशेचा किरण ठरते. मार्च २०२६ मध्येच राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगाने (NHRC) महाराष्ट्र आणि इतर चार राज्यांना हरवलेल्या व्यक्तींच्या वाढत्या संख्येबद्दल नोटीस बजावली आहे. अशा वेळी इंटरपोलची 'येलो नोटीस' कामी येते. शरीरावरील जन्मखूणा आणि ओळखीचे तपशील देऊन परदेशात गेलेल्या किंवा नेलेल्या व्यक्तींचा शोध घेतला जातो.
काही घटनांमध्ये मृतदेहांची ओळख पटवणे कठीण असते. युद्ध, अतिरेकी हल्ले किंवा नैसर्गिक आपत्तीत मृत पावलेल्या परदेशी नागरिकांसाठी 'ब्लॅक नोटीस' जारी केली जाते. ही नोटीस मृतदेहाची ओळख पटवून तो सन्मानाने त्याच्या मायदेशी पोहोचवण्यासाठी मदत करते.
गुन्हेगारीची प्रवृत्ती ओळखण्यासाठी 'ग्रीन नोटीस' महत्त्वाची ठरते. जे गुन्हेगार वारंवार लैंगिक अत्याचार किंवा बलात्कारासारखे गुन्हे करतात, त्यांच्यावर ही नोटीस लक्ष ठेवते. अशा गुन्हेगारांच्या प्रवासावर आणि हालचालींवर जागतिक पातळीवर निर्बंध घातले जातात.
सर्वसामान्य जनतेला धोक्याचा इशारा देण्यासाठी 'ऑरेंज नोटीस' वापरली जाते. वस्तुस्थिती अशी आहे की, आजकाल 'एका आठवड्यात १५ किलो वजन घटवा' किंवा 'कॅन्सरवर रामबाण उपाय' अशा फसव्या जाहिरातींचा सुळसुळाट झाला आहे. अशा धोकादायक वस्तूंबद्दल किंवा औषधांबद्दल जागतिक स्तरावर धोक्याचा इशारा देण्यासाठी ही नोटीस महत्त्वाची ठरते.
गुन्हेगारांची 'मोडस ऑपरेंडी' म्हणजेच गुन्ह्याची पद्धत उघड करण्यासाठी 'पर्पल नोटीस' वापरली जाते. सूत्रांनुसार, पर्यावरणाविरोधी गुन्हे करणाऱ्या टोळ्या आणि सायबर गुन्हेगार नवनवीन क्लृप्त्या लढवत असतात. पर्पल नोटीस अशा पद्धतींचा पर्दाफाश करते. अलीकडेच भारताने क्रिप्टो फसवणुकीच्या प्रकरणांमध्ये 'सिल्व्हर नोटीस'चा (मालमत्ता जप्तीसाठी) वापर करून नवा पायंडा पाडला आहे.
थेट सांगायचं तर, इंटरपोलच्या या रंगीत नोटिसा म्हणजे गुन्हेगारी जगाला दिलेला इशारा आहेत. भारताने गेल्या दोन वर्षात रेड नोटिसांची संख्या दुप्पट केली आहे. हे भारताच्या वाढत्या राजनैतिक आणि तांत्रिक शक्तीचे प्रतीक आहे. गुन्हेगार कितीही हुशार असला, तरी कायद्याचे हात आता सात समुद्र पार पोहोचले आहेत. सीमेपलीकडे पळून जाऊन कायद्याला चकवता येईल, हा गुन्हेगारांचा भ्रम आता कायमचा मोडीत निघणार का?
