२०३८ चं 'भूत': जेव्हा तुमचं घड्याळ उलटं चालत १९०१ मध्ये जाईल!
१९ जानेवारी २०३८ रोजी पहाटे ३ वाजून १४ मिनिटे आणि ७ सेकंदांनी जगातील लाखो संगणक अचानक १३ डिसेंबर १९०१ या तारखेवर मागे जातील. हे कोणत्याही सायन्स फिक्शन चित्रपटाचं कथानक नसून गणिताची एक साधी पण अत्यंत घातक ठरू शकणारी तांत्रिक मर्यादा आहे. याला तंत्रज्ञानाच्या भाषेत 'इपोकॅलिप्स' (Epochalypse) किंवा 'इयर २०३८ प्रॉब्लेम' असं म्हटलं जातंय.
१९९९ च्या शेवटी 'Y2K' नावाचं जे वादळ आलं होतं, त्या आठवणी आपल्या पिढीच्या मनात अजूनही ताज्या आहेत. तेव्हा वाटलं होतं की विमाने आकाशातून कोसळतील किंवा बँकांचे व्यवहार ठप्प होतील. सॉफ्टवेअर इंजिनीयर्सनी रात्रंदिवस एक करून ते संकट थोपवलं खरं, पण आता त्यापेक्षाही मोठं आणि गुंतागुंतीचं संकट दारावर टॅप करतंय.
मुद्दा असा आहे की, संगणकाला वेळ समजून घेण्याची एक स्वतःची पद्धत असते. युनिक्स (Unix) सारख्या जुन्या ऑपरेटिंग सिस्टिम्स १ जानेवारी १९७० पासूनचे सेकंद मोजत आहेत. याला 'युनिक्स टाइम' म्हणतात. हे सेकंद साठवण्यासाठी ३२-बिटची जागा वापरली जाते. आता गणिताचा नियम असा की, या ३२-बिटमध्ये जास्तीत जास्त २,१४७,४८३,६४७ इतकेच सेकंद बसू शकतात. २०३८ च्या त्या ठराविक सेकंदाला ही मर्यादा संपेल आणि संगणकाचं डोकं फिरेल.
आपल्या महाराष्ट्रात कसं असतं, जुन्या वाड्याच्या भिंती मजबूत असतात पण त्यातल्या लाकडी तुळयांना कधीतरी वाळवी लागतेच. तंत्रज्ञानाचंही तसंच आहे. आपण वापरतो ते नवे आयफोन्स किंवा आधुनिक लॅपटॉप्स आता ६४-बिटवर चालतात, त्यामुळे त्यांना पुढची काही अब्ज वर्षे तरी धोका नाही. पण खरी डोकेदुखी आहे ती जुन्या पायाभूत सुविधांची.
विचार करण्यासारखं म्हणजे, आपल्या बँकांचे जुने सर्व्हर्स, शहरातले ट्रॅफिक सिग्नल्स, पाणीपुरवठ्याची यंत्रणा आणि अगदी काही उपग्रह अजूनही त्याच जुन्या ३२-बिट प्रणालीवर अवलंबून आहेत. जर ही यंत्रणा वेळेत बदलली नाही, तर २०३८ मध्ये बँकांचे व्याजदर चुकतील, विमानांच्या उड्डाणात गोंधळ होईल आणि कदाचित तुमचं स्मार्ट घड्याळ तुम्हाला तुमच्या आजोबांच्या जन्माच्या आधीचा काळ दाखवू लागेल.
आणखी एक गोष्ट म्हणजे, हे संकट दूर करणं Y2K पेक्षा कठीण आहे. Y2K मध्ये फक्त तारखेचे दोन अंक बदलायचे होते, इथे संपूर्ण हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअरची रचना बदलावी लागणार आहे. जगभरातील इंजिनीयर्स सध्या याच कामात गुंतले आहेत. ही एक प्रकारची 'डिजिटल मलमपट्टी' आहे, जी आपल्याला भविष्यातल्या मोठ्या जखमेपासून वाचवू शकते. आपण तंत्रज्ञानावर इतके विसंबून राहिलो आहोत की, एका सेकंदाचा फरकही संपूर्ण जगाला वेठीस धरू शकतो. ज्याप्रमाणे आपण दिवाळीच्या आधी घराची साफसफाई करतो, तशीच काहीशी साफसफाई आता जागतिक स्तरावर संगणकीय प्रणालींमध्ये होणं गरजेचं आहे.
तंत्रज्ञानाची ही प्रगती जितकी वेगाने होतेय, तितक्याच वेगाने त्याच्या मर्यादाही समोर येत आहेत. २०३८ अजून लांब वाटत असलं, तरी तंत्रज्ञानाच्या भाषेत तो उद्याचाच दिवस आहे. ही वेळ केवळ घड्याळ दुरुस्त करण्याची नाही, तर आपण तयार केलेल्या डिजिटल साम्राज्याचा पाया किती कच्चा आहे हे समजून घेण्याची आहे.
तंत्रज्ञानाच्या या शर्यतीत आपण इतके पुढे गेलो आहोत की, आता मागे वळून पाहण्याची सोय उरलेली नाही. ही चूक म्हणजे निसर्गाने दिलेला इशारा नाही, तर मानवाने स्वतःच्याच गणितात केलेली एक छोटीशी पण अत्यंत महागडी चूक आहे. ही चूक दुरुस्त करण्यासाठी आता आपल्याकडे मोजकीच वर्षे शिल्लक आहेत.
