गुन्हेगाराचा 'साईड पोझ' फोटो का काढला जातो? ओळखा यामागचा तो फ्रेंच माणूस! कोणत्याही पोलीस ठाण्यात गेलात, तर भिंतीवर लावलेले गुन्हेगारांचे फोटो तुम्ही पाहिले असतील. एक फोटो समोरून असतो आणि दुसरा अगदी काटकोनात, म्हणजे बाजूने (Profile) काढलेला असतो. आजच्या सेल्फी आणि इन्स्टाग्राम फिल्टर्सच्या युगात आपल्याला ही 'साईड पोझ' कदाचित स्टायलिश वाटेल, पण यामागे एक अत्यंत क्लिष्ट आणि तितकाच रंजक इतिहास दडलेला आहे. या इतिहासाचा नायक आहे अल्फोन्से बर्टिलन (Alphonse Bertillon).
१८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात पॅरिसमध्ये दरवर्षी साधारण ५,००० हून अधिक गुन्हेगार आपली खोटी नावे सांगून पोलिसांच्या हातावर तुरी देऊन निसटत असत. त्या काळात गुन्हेगाराची ओळख पटवण्यासाठी पोलिसांकडे केवळ त्यांची स्मरणशक्ती किंवा जुजबी वर्णने हाच एकमेव आधार होता. आज आपण ज्याला 'गुन्हेगारी तपास' म्हणतो, त्याची कोणतीही वैज्ञानिक चौकट तेव्हा अस्तित्वात नव्हती.
अल्फोन्से बर्टिलन हा पॅरिस पोलीस विभागात एक साधा कारकून म्हणून काम करत होता. त्याला फाईल्सची आणि माहितीची शिस्तबद्ध मांडणी करण्याची प्रचंड ओढ होती. १८७९ च्या सुमारास त्याने एक नवीन पद्धत शोधून काढली, ज्याला 'अँथ्रोपोमेट्री' (Anthropometry) किंवा 'बर्टिलन सिस्टीम' म्हटले जाते. माणसाच्या शरीराची हाडे आणि काही विशिष्ट अवयवांची लांबी व रुंदी वयाच्या विसाव्या वर्षानंतर बदलत नाही, या सिद्धांतावर ही पद्धत आधारित होती.
बर्टिलनने गुन्हेगारांच्या शरीराची पाच महत्त्वाची मापे घेण्यास सुरुवात केली. डोक्याची लांबी, डोक्याची रुंदी, डाव्या हाताच्या मधल्या बोटाची लांबी, डाव्या पायाची लांबी आणि कोपरापासून बोटांच्या टोकापर्यंतची लांबी. या मापांसोबतच त्याने गुन्हेगाराचा फोटो घेण्याची पद्धत रूढ केली, ज्याला आपण आज 'मग शॉट' (Mug Shot) म्हणतो.
पण मुद्दा असा आहे की, समोरून फोटो काढल्यावर काम भागत असताना बाजूने फोटो काढण्याची गरज काय? बर्टिलनने निरीक्षण केले होते की, माणसाचा चेहरा समोरून बदलता येऊ शकतो. कुणी दाढी वाढवेल, कुणी केस कापेल, तर कुणी चेहऱ्यावरचे हावभाव बदलून ओळख लपवेल. मात्र, माणसाच्या कानाची रचना आणि नाकाचा बाक हे अत्यंत अद्वितीय असतात. कानाच्या पाळीचा आकार आणि त्यावरील वळणे ही बोटांच्या ठशांइतकीच (Fingerprints) महत्त्वाची ओळख असू शकते, हे त्याने जगाला पहिल्यांदा पटवून दिले.
आजच्या प्रगत युगातही, जेव्हा आपल्याकडे 'AMBIS' (Automated Multimodal Biometric Identification System) सारखी अत्याधुनिक यंत्रणा आहे, तेव्हाही बर्टिलनची ही मूळ संकल्पना बदललेली नाही. आपल्या महाराष्ट्रातील गुन्हे अन्वेषण विभाग (CID) आजही या फोटोंचा वापर करून गुन्हेगारांची ओळख पटवतो. एखादा गुन्हेगार सीसीटीव्ही कॅमेऱ्यात कैद झाला, तर त्याचा चेहरा पूर्णपणे दिसत नसला तरी, त्याच्या कानाच्या रचनेवरून किंवा 'साईड प्रोफाईल'वरून पोलीस त्याच्यापर्यंत पोहोचू शकतात.
आपल्याकडे आधार कार्ड काढताना किंवा पासपोर्टसाठी फोटो देताना आपण कितीही 'बॅटमॅन'सारखे गंभीर चेहरे केले, तरी पोलीस रेकॉर्डवरचा तो 'साईड फोटो' वेगळीच कथा सांगत असतो. बर्टिलनने ही पद्धत शोधली नसती, तर आजही पोलीस केवळ वर्णनावरून चोराला शोधत बसले असते. हे मान्य करायलाच हवं की, आधुनिक फॉरेन्सिक सायन्सचा पाया एका फ्रेंच कारकुनाने त्याच्या शिस्तप्रिय स्वभावामुळे रचला.
आजच्या डिजिटल जगात डीपफेक आणि एआय (AI) मुळे कोणाचाही चेहरा बदलणे सोपे झाले आहे. अशा वेळी पुन्हा एकदा बर्टिलनच्या त्या 'फिजिकल मेजरमेंट'च्या तत्त्वाची आठवण येते. विचार करण्यासारखं म्हणजे, आपण समोरून कितीही सुंदर दिसत असलो, तरी आपली खरी आणि न बदलणारी ओळख कदाचित आपल्या त्या 'कान' आणि 'नाकाच्या बाका'मध्येच दडलेली असते.विज्ञानाने कितीही प्रगती केली तरी, गुन्हेगाराला पकडण्यासाठी आजही त्या जुन्या 'साईड पोझ'ची गरज लागते, यातच बर्टिलनच्या प्रतिभेचा विजय आहे.
तुम्ही कधी आरशात स्वतःच्या कानाची रचना बारकाईने पाहिली आहे का? शरीराचा हा छोटासा भाग तुमची सर्वात मोठी ओळख असू शकतो, याची कल्पना तरी होती का?
