तुमच्या अंगठ्याचा ठसा आणि एका ब्रिटीश शास्त्रज्ञाचा 'करेक्ट कार्यक्रम': फ्रान्सिस गाल्टनची गोष्ट! सकाळी उठल्या उठल्या आपण सर्वात आधी काय करतो? बरोबर, फोन अनलॉक करतो! आणि त्यासाठी आपण काय वापरतो? आपला अंगठा किंवा बोट. रेशन दुकान असो, ऑफिसचं अटेंडन्स मशीन असो किंवा आपलं लाडकं 'आधार कार्ड', या सगळ्यात एक गोष्ट कॉमन आहे—ती म्हणजे आपल्या बोटांचे ठसे.
पण तुम्हाला कधी प्रश्न पडलाय का, की "माझ्या बोटावरच्या या रेषा जगावेगळ्या आहेत आणि त्या कधीच बदलणार नाहीत," हे नक्की शोधलं कोणी? याचं उत्तर दडलंय एका ब्रिटीश शास्त्रज्ञाच्या डोकं चालवण्यामध्ये, ज्याचं नाव होतं सर फ्रान्सिस गाल्टन.आज,१६ फेब्रुवारीला त्यांचा जन्मदिन!
१८२२ मध्ये जन्मलेला हा माणूस म्हणजे खऱ्या अर्थाने 'जॅक ऑफ ऑल ट्रेड्स' होता. भूगोल, मानववंशशास्त्र, मानसशास्त्र अशा अनेक विषयात त्यांनी मुशाफिरी केली. पण त्यांचं सगळ्यात मोठं योगदान जे आजही आपल्या खिशात (आधार कार्डच्या रूपाने) फिरतंय, ते म्हणजे 'फिंगरप्रिंट्स'चा शोध!
खरं सांगायचं तर, गाल्टनच्या आधीही काही लोक यावर काम करत होते. अगदी भारतातही १८५८ मध्ये विल्यम हर्षेल नावाच्या अधिकाऱ्याने पगाराच्या वेळी लोकांची ओळख पटवण्यासाठी हाताचे ठसे घ्यायला सुरुवात केली होती. पण गाल्टन यांनी याला 'विज्ञानाची जोड' दिली. १८९२ मध्ये त्यांनी 'फिंगर प्रिंट्स' नावाचं पुस्तक लिहिलं आणि जगाला ठामपणे सांगितलं की, "मित्रांनो, तुमचे ठसे युनिक आहेत आणि ते मरेपर्यंत बदलत नाहीत!"
गाल्टन यांनी ठशांचे वर्गीकरण करण्याची एक पद्धत शोधली. लूप्स (Loops), वर्ल्स (Whorls) आणि आर्चेस (Arches)—अशा तीन गटांत त्यांनी ठशांची विभागणी केली. तुम्हाला ऐकून आश्चर्य वाटेल, पण आजही जगभरातील पोलीस आणि फॉरेन्सिक टीम याच बेसिक सिद्धांताचा वापर करतात.
बरं, हे सगळं झालं जुनं... आता जरा लेटेस्ट काय चाललंय ते पाहूया! आज १५ फेब्रुवारी २०२६ आहे, आणि आजही गाल्टन यांचा हा सिद्धांत अधिक स्मार्ट होऊन आपल्या समोर येतोय.
सध्या आधार कार्डच्या बाबतीत काही महत्त्वाचे अपडेट्स आले आहेत, हे तुम्हाला माहीत आहे का? 'युनिक आयडेंटिफिकेशन अथॉरिटी ऑफ इंडिया' (UIDAI) ने आता 'लिव्हनेस डिटेक्शन' (Liveness Detection) नावाचं नवीन तंत्रज्ञान आणलंय. म्हणजे काय? तर तुमचा अंगठा हा खरा आहे की कोणीतरी रबर किंवा सिलिकॉनचा वापर करून बनवलेला बनावट ठसा आहे, हे आता एआय (AI) ओळखणार! गाल्टन यांनी ठसे ओळखायला शिकवलं, आणि आजचं तंत्रज्ञान ते ठसे 'जिवंत' आहेत की नाही, हे तपासतंय.
इतकंच नाही, तर सरकारने आता दहा वर्षांतून एकदा बायोमेट्रिक्स अपडेट करण्याचा सल्ला दिलाय. विशेषतः लहान मुलांच्या बाबतीत, कारण वयानुसार त्यांच्या हाताचा आकार बदलला तरी ठशांमधले 'मिन्युशिया' (Minutiae) म्हणजेच त्या बारीक रेषांची ठेवण गाल्टनच्या सिद्धांताप्रमाणे कायम राहते, फक्त ती अधिक स्पष्ट करणे गरजेचे असते. आता तर नवीन 'ई-पासपोर्ट'मध्येही तुमचे डिजिटल फिंगरप्रिंट्स एका चिपमध्ये सुरक्षित असणार आहेत.
म्हणजे विचार करा, १८९२ मध्ये एका पुस्तकात मांडलेला विचार आज २०२६ मध्ये भारताच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेचा कणा बनला आहे. गुन्हेगाराला पकडण्यापासून ते बँकेतून पैसे काढण्यापर्यंत, गाल्टन यांचा 'अंगठा' आपल्याला सगळीकडे साथ देतोय.
विज्ञानाची ही कमाल नाही का? ज्या रेषांकडे आपण कधी लक्षही देत नाही, त्या रेषा आपली ओळख जगासमोर सिद्ध करतात. मग, आज एकदा आपल्या अंगठ्याकडे नीट बघून त्या फ्रान्सिस गाल्टन यांना 'थँक्यू' म्हणायला काय हरकत आहे?
शेवटी एक प्रश्न विचारतो, तुमच्या आधार कार्डचे बायोमेट्रिक्स तुम्ही शेवटचे कधी अपडेट केले होते? आठवतंय का? नाहीतर मग गाल्टन यांचा हा वारसा जपत एकदा आधार केंद्र गाठायलाच हवं!
