तुम्ही कधी 'खवले मांजर' पाहिलंय का? खरं सांगायचं तर, हे नाव ऐकल्यावर डोळ्यासमोर मांजराचं चित्र येतं, पण हा प्राणी मांजरासारखा अजिबात दिसत नाही. अंगावर कडक खवले, लांब शेपटी आणि मुंग्या खाण्यासाठी वापरली जाणारी लांब जीभ... असा हा निसर्गाचा एक अजब नमुना!
तसा हा प्राणी एकदम 'चिल' असतो. कोणाच्या अध्यात ना मध्यात. दिवसभर बिळात शांत झोपायचं आणि रात्री मुंग्यांच्या शोधात बाहेर पडायचं, एवढाच याचा कार्यक्रम. पण दुर्दैवानं, याच शांत स्वभावामुळे हा बिचारा प्राणी आज जगातील सर्वात जास्त तस्करी होणारा सस्तन प्राणी बनलाय.
तुम्हाला आश्चर्य वाटेल, पण नुकत्याच मिळालेल्या बातम्यांनुसार, आजही या निष्पाप प्राण्याची शिकार थांबलेली नाही. अगदी गेल्या आठवड्यात, म्हणजे १५ फेब्रुवारी २०२६ ला झारखंडमधील लातेहार जिल्ह्यात एका महिलेला चक्क २ किलो खवल्यांसह अटक करण्यात आली. विचार करा, २ किलो खवल्यांसाठी किती निष्पाप जिवांचा बळी गेला असेल? इतकंच नाही, तर ओडिशामध्ये एका सरकारी शिक्षकालाच या तस्करीच्या प्रकरणात बेड्या ठोकण्यात आल्या आहेत. म्हणजे ज्यांनी रक्षण करायचं, तेच भक्षक बनताना दिसतायत.
बरं, या प्राण्याची तस्करी होते तरी कशासाठी? तर फक्त एका 'अंधश्रद्धे'पोटी! याच्या खवल्यांमध्ये औषधी गुणधर्म असतात, असा एक मोठा गैरसमज चीन आणि व्हिएतनामसारख्या देशांमध्ये आहे. विज्ञानाची कमाल बघा, हे खवले ज्या 'केराटिन'पासून बनलेले असतात, त्याच पदार्थापासून आपली नखं आणि केस बनलेले असतात. मग आपली नखं औषधी नाहीत, तर या प्राण्याचे खवले कसे असतील? पण याच चुकीच्या कल्पनेमुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात या खवल्यांना सोन्याचा भाव मिळतो.
आपल्या महाराष्ट्रातही परिस्थिती काही वेगळी नाही. ओडिशानंतर महाराष्ट्रातच खवले मांजराच्या तस्करीच्या सर्वाधिक घटना समोर येतात. कोकण आणि विदर्भाच्या जंगलात हे प्राणी आढळतात, पण तिथून त्यांची तस्करी थेट आंतरराष्ट्रीय सीमेपर्यंत केली जाते.
पण एक आनंदाची बातमी म्हणजे, नागालँडमधील 'सांगताम' जमातीने या प्राण्याला वाचवण्यासाठी एक मोठा निर्णय घेतलाय. त्यांनी आपल्या भागात खवले मांजराच्या शिकारीवर पूर्णपणे बंदी घातली आहे. जेव्हा समाज स्वतःहून पुढाकार घेतो, तेव्हाच खऱ्या अर्थानं बदल घडतो, नाही का?
कायद्याचं म्हणाल तर, खवले मांजर हा प्राणी वन्य जीव संरक्षण अधिनियम १९७२ च्या 'अनुसूची १' मध्ये येतो. याचा अर्थ असा की, वाघ किंवा सिंहाची शिकार केल्यावर जी शिक्षा मिळते, तीच शिक्षा खवले मांजराची शिकार केल्यावरही मिळते. सात वर्षांचा सक्त कारावास आणि दहा हजार रुपये दंड! तरीही पैशाच्या हव्यासापोटी लोक हा धोका पत्करतात.
येत्या २१ फेब्रुवारीला 'जागतिक खवले मांजर दिन' आहे. हा दिवस साजरा करण्यामागचा उद्देशच हा आहे की, या दुर्लक्षित प्राण्याकडे जगाचं लक्ष जावं. हा प्राणी जंगलातील मुंग्या आणि वाळवी नियंत्रित ठेवण्याचं काम करतो. जर तो संपला, तर पर्यावरणाचं संतुलन बिघडायला वेळ लागणार नाही.
शेवटी एकच प्रश्न उरतो, केवळ काही पैशांसाठी आणि खोट्या औषधी दाव्यांसाठी आपण निसर्गाचा हा अनमोल ठेवा कायमचा गमावून बसणार आहोत का?
पुढच्या वेळी जेव्हा निसर्गाच्या गप्पा निघतील, तेव्हा या 'लाजाळू' मित्राबद्दल नक्की बोला!
