एका वडाच्या झाडापासून ५ ट्रिलियन डॉलर्सच्या साम्राज्यापर्यंत: बीएसईचा १५० वर्षांचा थरारक प्रवास
एकीकडे मुंबईच्या फोर्ट परिसरातलं एक जुनं, शांत वडाचं झाड आणि दुसरीकडे जगातील सर्वात वेगवान स्टॉक एक्सचेंजची २८ मजली काचेची इमारत. या दोन टोकांच्या प्रतिमांमध्ये दडला आहे भारताच्या आर्थिक महासत्तेचा १५० वर्षांचा इतिहास. ज्या झाडाखाली कधीकाळी पाच लोक खिशातल्या चिठ्ठ्यांवर व्यवहार करायचे, तिथे आज दर सेकंदाला कोट्यवधी रुपयांचे सौदे एका क्लिकवर पूर्ण होतात. ही केवळ एका संस्थेची प्रगती नाही, तर ती एका गरीब देशाच्या 'ग्लोबल फायनान्शिअल हब' होण्याच्या जिद्दीची गोष्ट आहे.
थेट सांगायचं तर, १८५० च्या दशकात मुंबईच्या टाऊन हॉलसमोर (आजचं हॉर्निमन सर्कल) जेव्हा पाच व्यापारी एकत्र आले, तेव्हा त्यांच्याकडे ना ऑफिस होतं ना कोणतं कायदेशीर संरक्षण. फक्त विश्वास आणि व्यापाराची ओढ होती. यामध्ये चार गुजराती आणि एक पारशी दलाल होते. वस्तुस्थिती अशी आहे की, या पाच जणांनी लावलेल्या त्या छोट्याशा रोपट्याचं आज एका विशाल वटवृक्षात रूपांतर झालं आहे. १८७४ मध्ये जेव्हा दलालांची संख्या वाढली, तेव्हा त्यांनी स्वतःसाठी एक रस्ता निवडला, ज्याला आज आपण 'दलाल स्ट्रीट' म्हणून ओळखतो.
या प्रवासातील सर्वात महत्त्वाचं वळण म्हणजे ९ जुलै १८७५. याच दिवशी 'The Native Share & Stock Brokers Association' ची अधिकृत स्थापना झाली. यालाच आज आपण बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज (BSE) म्हणतो. या संस्थेच्या उभारणीत 'कॉटन किंग' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रेमचंद रायचंद यांचा सिंहाचा वाटा होता. प्रेमचंद रायचंद हे केवळ व्यापारी नव्हते, तर ते त्या काळातील व्हिजनरी होते. त्यांनीच मुंबईच्या सौंदर्यात भर घालणाऱ्या राजाबाई टॉवरसाठी मोठी देणगी दिली होती. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळेच भारतीय शेअर बाजाराचा पाया भक्कम झाला.
स्वातंत्र्यानंतर भारताने जेव्हा मिश्र अर्थव्यवस्थेचा स्वीकार केला, तेव्हा भांडवली बाजाराला शिस्त लावण्याची गरज निर्माण झाली. १९५७ मध्ये भारत सरकारने 'सिक्युरिटीज कॉन्ट्रॅक्ट्स (रेग्युलेशन) कायद्या'नुसार मान्यता दिलेलं बीएसई हे देशातील पहिलं स्टॉक एक्सचेंज ठरलं. पण खऱ्या अर्थाने या बाजाराने लोकांच्या मनात घर केलं ते १९८६ मध्ये. याच वर्षी 'सेन्सेक्स' (SENSEX) या निर्देशांकाचा जन्म झाला. सुरुवातीला देशातील आघाडीच्या ३० कंपन्यांच्या कामगिरीवर आधारित असलेला हा निर्देशांक आज भारताच्या अर्थव्यवस्थेची नाडी मानला जातो.
१९८० च्या दशकात बीएसईचं कामकाज दलाल स्ट्रीटवरील प्रसिद्ध 'फिरोज जिजीभॉय टॉवर्स' (PJ Towers) मध्ये हलवण्यात आलं. ही २८ मजली इमारत आजही मुंबईच्या स्कायलाईनचा एक अविभाज्य भाग आहे. या इमारतीच्या पायऱ्यांनी अनेक हर्षद मेहता पाहिले आणि अनेक केतन पारेखही अनुभवले. पण प्रत्येक संकटातून सावरून हा बाजार अधिक प्रगल्भ होत गेला. पूर्वीच्या काळी शेअर बाजारातला गोंधळ पाहण्यासारखा असायचा. दलाल एकमेकांवर ओरडून, हाताच्या इशाऱ्याने सौदे करायचे. याला 'ओपन आऊटक्राई सिस्टीम' म्हटलं जायचं.
पण १९९५ मध्ये एक मोठी क्रांती झाली. बीएसईने 'BSE Online Trading' (BOLT) ही संगणकीय प्रणाली सुरू केली. ओरडणारे दलाल शांत झाले आणि त्यांची जागा कॉम्प्युटरच्या कीबोर्डने घेतली. या एका निर्णयामुळे शेअर बाजार सर्वसामान्यांच्या घरापर्यंत पोहोचला. आजकाल मात्र आपल्याला हे सगळं सहज वाटतं, पण त्याकाळी हा बदल स्वीकारणं अनेकांसाठी कठीण होतं. आकडेवारी सांगते की, या डिजिटल क्रांतीमुळे व्यवहारांची पारदर्शकता आणि वेग हजारो पटीने वाढला.
आज जुलै २०२६ मध्ये उभे राहून जेव्हा आपण मागे वळून पाहतो, तेव्हा बीएसईची झेप थक्क करणारी वाटते. मे २०२४ मध्येच बीएसईने ५ ट्रिलियन डॉलर्स (सुमारे ४१५ लाख कोटी रुपये) बाजार भांडवलाचा टप्पा पार केला होता. आज हे एक्सचेंज जगातील पहिल्या १० सर्वात मोठ्या स्टॉक एक्सचेंजमध्ये दिमाखात उभं आहे. विशेष म्हणजे, बीएसईने केवळ मोठ्या कंपन्यांनाच नाही, तर 'बीएसई एसएमई' प्लॅटफॉर्मच्या माध्यमातून छोट्या उद्योगांनाही भांडवल उभारणीची संधी दिली आहे.
यामागचं मुख्य कारण म्हणजे भारतीय गुंतवणूकदारांचा वाढलेला विश्वास. पूर्वी शेअर बाजार म्हणजे 'जुगार' समजला जायचा. पण आता मध्यमवर्गीय भारतीयांच्या पोर्टफोलिओमध्ये 'एसआयपी' आणि 'शेअर्स'नी हक्काची जागा मिळवली आहे. सूत्रांनुसार, गेल्या दोन वर्षांत डिमॅट खात्यांच्या संख्येत झालेली विक्रमी वाढ हेच दर्शवते की, भारतीयांना आता सोन्यापेक्षा कागदी मालमत्तेवर जास्त विश्वास वाटू लागला आहे.
बीएसईच्या या १५० वर्षांच्या प्रवासात अनेक चढ-उतार आले. १९९२ चा घोटाळा असो किंवा २००८ ची जागतिक मंदी, प्रत्येक वेळी या इमारतीने धक्के सोसले आणि पुन्हा उभारी घेतली. आज हे एक्सचेंज केवळ शेअर्सपुरतं मर्यादित राहिलेलं नाही. कमोडिटी, करन्सी, डेट मार्केट आणि म्युच्युअल फंड अशा सर्वच क्षेत्रात बीएसईने आपलं वर्चस्व निर्माण केलं आहे.
मुंबईच्या त्या वडाच्या झाडाखालून सुरू झालेला हा प्रवास आज जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी येऊन पोहोचला आहे. प्रेमचंद रायचंद यांनी पाहिलेलं स्वप्न आज ५ ट्रिलियन डॉलर्सच्या वास्तवात उतरलं आहे. पण प्रश्न असा उरतो की, तंत्रज्ञान आणि वेगाच्या या शर्यतीत आपण त्या वडाच्या झाडाखाली असलेल्या 'विश्वासाच्या' संस्कृतीला जपण्यात कितपत यशस्वी झालो आहोत?
ज्या विश्वासावर पाच दलालांनी या बाजाराची मुहूर्तमेढ रोवली होती, तोच विश्वास आजही या डिजिटल युगातल्या ५ ट्रिलियन डॉलर्सच्या साम्राज्याचा खरा आधारस्तंभ आहे का?
