'काला नमक' म्हणजे मीठ नाही, तर बुद्धांचा 'प्रसाद'; सुगंधी तांदळाची गोष्ट

'काला नमक' म्हणजे मीठ नाही, तर बुद्धांचा 'प्रसाद'; सुगंधी तांदळाची ही भन्नाट गोष्ट!एखाद्या गोष्टीचं नाव 'मीठ' असावं, पण तिची चव साखरेसारखी गोड आणि सुगंध चक्क पॉपकॉर्नसारखा असावा, हा विरोधाभास थोडा विचित्र वाटतो ना? उत्तर प्रदेशच्या मातीत उगवणाऱ्या 'काला नमक' या तांदळाच्या बाबतीत नेमकं हेच घडतं. नावावरून हे काळं मीठ वाटत असलं, तरी हा जगातल्या सर्वात जुन्या आणि सुगंधी तांदळांपैकी एक आहे.काळाच्या ओघात विस्मरणात गेलेला हा तांदूळ आता पुन्हा एकदा जागतिक चर्चेत आला आहे. काही दिवसांपूर्वीच, म्हणजे मे २०२६ च्या तिसऱ्या आठवड्यात, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी इटलीतील 'एफएओ' (FAO) च्या महासंचालकांना भारताचा हा अनमोल वारसा भेट म्हणून दिला. ज्या तांदळाची ओळख एकेकाळी फक्त सिद्धार्थनगरपुरती मर्यादित होती, तो आता 'बुद्ध राईस' म्हणून जगाच्या ताटात वाढला जातोय.या तांदळाचा इतिहास थेट अडीच हजार वर्ष मागे जातो. असं म्हणतात की, गौतम बुद्धांनी ज्ञानप्राप्तीनंतर श्रावस्तीच्या शेतकऱ्यांना हे बियाणं भेट म्हणून दिलं होतं आणि सांगितलं होतं की, "याचा सुगंध कायम माझी आठवण करून देईल." आजही जेव्हा हा तांदूळ शिजतो, तेव्हा आजूबाजूच्या घरांमध्ये पॉपकॉर्न किंवा भाजलेल्या शेंगदाण्यासारखा खमंग सुवास दरवळतो.आपल्या महाराष्ट्रात जसा आंबेमोहर किंवा इंद्रायणीचा नाद आहे, तसाच उत्तर प्रदेशात या 'काला नमक'चा तोरा आहे. याच्या दाण्यावर काळं टरफल असतं, म्हणून याला हे नाव पडलं. पण एकदा का ते टरफल काढलं की आतून जो पांढराशुभ्र तांदूळ बाहेर येतो, तो शिजल्यावर एकदम मऊ आणि लुसलुशीत होतो. विशेष म्हणजे, ज्यांना मधुमेहाचा त्रास आहे त्यांच्यासाठी हा तांदूळ वरदान मानला जातो, कारण याचा 'ग्लायसेमिक इंडेक्स' खूप कमी आहे.पण गोष्ट इथेच संपत नाही. उत्तर प्रदेश म्हणजे फक्त 'काला नमक'ची खाण नाही. तिथे चंदौलीचा 'ॲडमचिनी' नावाचा तांदूळ आहे, जो त्याच्या लहान दाण्यांसाठी आणि अप्रतिम चवीसाठी ओळखला जातो. जसं आपल्याकडे कोकणातला तांदूळ वेगळा आणि घाटावरचा वेगळा, तसंच युपीच्या प्रत्येक जिल्ह्याची आपली एक वेगळी 'भाताची' ओळख आहे.एकेकाळी हा तांदूळ संपण्याच्या मार्गावर होता. शेतकऱ्यांना जास्त उत्पादन देणाऱ्या हायब्रीड पिकांची ओढ लागली होती. पण २०१२ मध्ये याला 'जीआय' (GI) टॅग मिळाला आणि त्याचं नशीब पालटलं. आता तर शास्त्रज्ञांनी याच्या अशा जाती विकसित केल्या आहेत, ज्या कमी पाण्यात आणि कमी उंचीवरही भरघोस पीक देतात.आजकाल आपण परदेशी 'क्विनोआ' किंवा 'ओट्स'च्या मागे धावतोय, पण आपल्याच अंगणातल्या या सुगंधी खजिन्याकडे दुर्लक्ष करतोय. विचार करण्यासारखी गोष्ट अशी आहे की, जो तांदूळ अडीच हजार वर्षांपासून स्वतःचं अस्तित्व टिकवून आहे, तो आपल्या आरोग्यासाठी किती फायदेशीर असेल?पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही बाजारात जाल, तेव्हा 'बासमती'च्या पलीकडे जाऊन या 'काला नमक'चा शोध घेऊन बघा. बुद्धांचा तो अडीच हजार वर्षांपूर्वीचा सुगंध तुमच्या स्वयंपाकघरात नक्कीच एक वेगळीच तृप्ती घेऊन येईल.आपल्या संस्कृतीचा हा सुगंधी वारसा आपण फक्त संग्रहालयात ठेवणार की आपल्या ताटातही स्थान देणार?