एका बाजूला कपाळावर टिळा लावून, हातात जपमाळ घेऊन ईश्वराच्या चिंतनात मग्न असलेले संन्यासी आणि दुसऱ्या बाजूला आधुनिक शस्त्रास्त्रांनी सज्ज असलेली, जगावर राज्य करण्याची स्वप्नं पाहणारी बलाढ्य ब्रिटीश फौज.वरवर पाहता या दोन टोकांच्या शक्ती वाटतात, पण जेव्हा या संन्याशांनी हातात तलवार घेतली, तेव्हा ब्रिटीश साम्राज्याचा पाया पहिल्यांदा हादरला.शांतताप्रिय भक्ती आणि रक्तरंजित क्रांती या दोन परस्परविरोधी गोष्टी एकाच वेळी कशा अस्तित्वात असू शकतात, हा प्रश्न आजही इतिहासकारांना विचार करायला लावतो.
आपण ज्याला भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याची सुरुवात मानतो, त्या १८५७ च्या युध्दाच्या कित्येक दशकं आधी बंगालच्या मातीत एक वेगळाच संघर्ष पेटला होता.१७७० ते १८२० या काळात घडलेला हा 'संन्यासी उठाव' म्हणजे भारतीय प्रतिकाराचा पहिला हुंकार होता.बंकिमचंद्र चटोपाध्याय यांनी याच संघर्षाला आपल्या 'आनंदमठ' या अजरामर कादंबरीतून जगासमोर आणलं.आज ऑगस्ट २०२६ मध्ये जेव्हा आपण या इतिहासाकडे पाहतो, तेव्हा तो केवळ कागदावरचा इतिहास उरत नाही, तर तो एका मोठ्या संघर्षाचा जिवंत पुरावा वाटतो.
लक्षात घ्या, हे संन्यासी केवळ धार्मिक कारणासाठी लढत नव्हते.१७५७ च्या प्लासीच्या लढाईनंतर बंगालमध्ये ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीची पकड घट्ट झाली होती. त्यातच १७७० मध्ये बंगालमध्ये भीषण दुष्काळ पडला. लाखो लोक अन्नान्न करून मरत असतानाही, ब्रिटीश अधिकारी मात्र कर वसुलीत कोणतीही सवलत द्यायला तयार नव्हते. उलट, त्यांनी तीर्थयात्रेवर जाणाऱ्या संन्यासी आणि फकिरांवरही जाचक कर लादले. हा अन्याय सहन करण्याच्या पलीकडे गेला होता.
हे संन्यासी आणि त्यांच्यासोबत असलेले मुस्लिम फकीर हे काही साधेसुधे भिक्षुक नव्हते. ते जमिनीचे मालक होते, शेतकरी होते आणि प्रसंगी शस्त्र चालवण्याचं शिक्षण घेतलेले योद्धेही होते.जेव्हा त्यांच्या पोटावर पाय आला आणि त्यांच्या धर्मावर गदा आली,तेव्हा त्यांनी ब्रिटीशांच्या कोठारांवर छापे टाकायला सुरुवात केली.हा लढा नेमका कशासाठी होता, असा प्रश्न जर कुणी विचारला, तर त्याचं उत्तर 'स्वाभिमान आणि जगण्याचा अधिकार' असं देता येईल.
बंकिमचंद्र चटोपाध्याय यांनी जेव्हा 'आनंदमठ' लिहिली,तेव्हा त्यांनी या ऐतिहासिक घटनेला एका आध्यात्मिक आणि राष्ट्रभक्तीच्या चौकटीत बसवलं. याच कादंबरीत त्यांनी 'वंदे मातरम्' हे गीत लिहिलं, जे पुढे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा मंत्र बनलं.आजही मनोरंजन विश्वात या विषयावर मोठी चर्चा सुरू आहे. नुकतंच दाक्षिणात्य चित्रपटसृष्टीतील दिग्गज लेखक व्ही. विजयेंद्र प्रसाद यांनी '१७७०' नावाच्या एका भव्य चित्रपटाची घोषणा केली आहे, जो याच 'आनंदमठ'वर आधारित असणार आहे. या विषयावरची ही नवी कलाकृती आजच्या पिढीला त्या विसरलेल्या इतिहासाची पुन्हा ओळख करून देणार आहे.
या उठावाचं वैशिष्ट्य म्हणजे यात हिंदू संन्यासी आणि मुस्लिम फकीर खांद्याला खांदा लावून लढले होते. मजनू शाह आणि भवानी पाठक यांसारख्या नेत्यांनी ब्रिटीशांच्या नाकी नऊ आणले होते.जरी हा उठाव पूर्णपणे यशस्वी झाला नसला, तरी त्याने ब्रिटीशांना एक गोष्ट स्पष्ट केली होती - भारतीय जनता शांत बसणारी नाही.
'आनंदमठ' ही केवळ एक कादंबरी नाही, तर ती एका दडपलेल्या आवाजाचा स्फोट आहे. बंकिमचंद्रांनी या कादंबरीतून देशाला 'भारतमाता' या रूपात पाहायला शिकवलं.आजच्या काळात जेव्हा आपण इतिहासाकडे वळून पाहतो, तेव्हा हे जाणवतं की, आर्थिक पिळवणुकीविरुद्ध दिलेला तो लढाच पुढे जाऊन एका मोठ्या राष्ट्रवादाची जननी ठरला.
एका लेखणीने आणि काही संन्याशांच्या तलवारींनी मिळून भारताच्या भविष्याची जी पायाभरणी केली, ती आजही आपल्याला प्रेरणा देत आहे. पण विचार करण्यासारखी गोष्ट ही आहे की, ज्या एकतेच्या जोरावर त्याकाळी संन्यासी आणि फकीर एकत्र लढले, ती एकता आजच्या आधुनिक काळात आपण टिकवून ठेवू शकलो आहोत का?
