१८५७ चं स्वातंत्र्यसमर झाशीची राणी रणांगणावर पडली तेव्हाच संपलं, असं तुम्हाला वाटत असेल तर तुमचा इतिहास कच्चा आहे. झाशी पडल्यानंतरही तब्बल १० महिने ज्या माणसानं इंग्रजांना सळो की पळो करून सोडलं, तो सेनानी म्हणजे तात्या टोपे. आपण त्यांना फक्त इतिहासाच्या पुस्तकातल्या एका धड्यापुरतं मर्यादित केलंय, पण वसंत वरखेडकरांची 'सत्तावनचा सेनानी' ही कादंबरी वाचली की लक्षात येतं, आपण या महापुरुषाला किती कमी ओळखतो.
आज १७ एप्रिल. उद्या १८ एप्रिल रोजी तात्यांच्या बलिदानाला १६७ वर्ष पूर्ण होत आहेत. शिवपुरीच्या त्या फासावर चढण्यापूर्वी तात्यांनी जे गनिमी कावा युद्ध खेळलं, त्याचा थरार वरखेडकरांनी शब्दांत जिवंत केला आहे. थेट सांगायचं तर, हे केवळ पुस्तक नाही, तर १८५७ च्या रणधुमाळीचा एक 'सिनेमॅटिक' अनुभव आहे.
यामागचं कारण म्हणजे वरखेडकरांची लेखनशैली. त्यांनी तात्यांना केवळ एक 'योद्धा' म्हणून उभं केलं नाही, तर एक हाडामासाचा माणूस, एक थोर रणनीतीकार आणि एक निष्ठावान मित्र म्हणून आपल्यासमोर आणलं आहे. नानासाहेब पेशव्यांशी असलेली त्यांची निष्ठा आणि झाशीच्या राणीला दिलेली साथ, हे पदर या कादंबरीत अत्यंत प्रभावीपणे उलगडले आहेत.
वस्तुस्थिती अशी आहे की, तात्या टोपे हे त्या काळातील सर्वात मोठे 'मोबिलिटी एक्सपर्ट' होते. इंग्रज सेनापतींना ते कधीच एका जागी सापडले नाहीत. नर्मदा ओलांडून ते जेव्हा सातपुड्याच्या रांगांमध्ये शिरले, तेव्हा इंग्रजांच्या छातीत धडकी भरली होती. वरखेडकरांनी या प्रवासाचं वर्णन इतकं जिवंत केलंय की, वाचताना आपल्याला घोड्यांच्या टापांचा आवाज आणि जंगलातला तो गुदमरवून टाकणारा उकाडा जाणवू लागतो.
आजकाल आपण 'स्ट्रॅटेजी' आणि 'प्लॅनिंग' बद्दल खूप बोलतो. पण तात्यांनी त्या काळात कोणतंही आधुनिक साधन नसताना हजारो सैनिकांची रसद सांभाळली आणि इंग्रजांना हुलकावणी दिली. कादंबरीतला एक प्रसंग अंगावर काटा आणतो, जेव्हा तात्यांना पकडण्यासाठी इंग्रजांनी आपलं पूर्ण सैन्य पणाला लावलं होतं, पण तात्या वाऱ्याच्या वेगाने निसटून गेले.
पण या शौर्यगाथेला एक काळी किनार आहे, ती म्हणजे फितुरीची. मानसिंहाने केलेल्या त्या विश्वासघाताचा प्रसंग वाचताना आजही संताप अनावर होतो. १८ एप्रिल १८५९ ची ती संध्याकाळ. शिवपुरीच्या मैदानात हजारो लोक जमले होते. तात्यांनी स्वतःहून फासाचा दोर आपल्या गळ्यात घातला. मृत्यूला इतक्या शांतपणे सामोरं जाणारा सेनानी विरळाच.
काही क्षण शांतता होती आणि मग तो महान योद्धा काळाच्या पडद्याआड गेला. आपल्या महाराष्ट्रात तात्यांच्या पराक्रमाच्या कथा घराघरात पोहोचायला हव्या होत्या, पण दुर्दैवानं आपण त्यांना विसरत चाललो आहोत. वसंत वरखेडकरांनी ही कादंबरी लिहून तो इतिहास पुन्हा एकदा आपल्यासमोर उघडून ठेवला आहे.
तुम्ही जर आजच्या पिढीचे असाल आणि तुम्हाला 'थ्रिलर' आवडत असेल, तर एकदा हे पुस्तक वाचून बघा. यातलं युद्ध, यातलं राजकारण आणि यातली निष्ठा कोणत्याही हॉलिवूडपटापेक्षा कमी नाही. आजच्या धावपळीच्या जगात, जिथे आपण छोट्या संकटांनी खचून जातो, तिथे तात्यांचा संघर्ष आपल्याला नवी उमेद देतो.
तात्या टोपे यांच्या बलिदानाचा हा इतिहास केवळ पुस्तकात बंदिस्त राहू नये. ज्या मातीत आपण जन्मलो, तिथे अशा थोर सेनानीचं रक्त सांडलंय, याची जाणीव ही कादंबरी करून देते. उद्याच्या स्मृतिदिनानिमित्त या महान सेनानीला अभिवादन करण्याचा यापेक्षा चांगला मार्ग कोणता असू शकतो?
आपल्या पूर्वजांनी दिलेल्या या बलिदानाची किंमत आज आपल्याला खरंच समजली आहे
