५०० वर्षांपूर्वी इटलीत लिहिलेल्या 'द प्रिन्स' या पुस्तकावर कॅथोलिक चर्चने तब्बल २०० वर्षे बंदी घातली होती. आज हेच पुस्तक जगातील सर्वात शक्तिशाली राष्ट्राध्यक्षांपासून ते कॉर्पोरेट जगतातील सीईओंच्या उशाशी असते. या एका तथ्यावरून निकोलो मॅकियावेलीच्या विचारांची ताकद लक्षात येते. सत्तेच्या राजकारणात नीतिमत्ता हा अडथळा असतो, हा त्याचा विचार आजही तितकाच जिवंत आहे.
“Politics have no relation to morals" असे म्हणणारा निकोलो मॅकियावेली हा फ्लोरेन्सचा एक मुत्सद्दी आणि राजकीय विश्लेषक होता. त्याने राजकारणाला धर्माच्या आणि वैयक्तिक नैतिकतेच्या चौकटीतून बाहेर काढले. त्याच्या मते, एका राजाचे किंवा नेत्याचे पहिले कर्तव्य हे राज्याची स्थिरता आणि संरक्षण हेच असते. या उद्दिष्टासाठी नेत्याला प्रसंगी क्रूर, धूर्त किंवा अनैतिक होणे भाग पडते.
मॅकियावेलीने राजकारणाचे 'रिअलपॉलिटिक' (Realpolitik) मांडले. नेत्याने कसे असावे, यापेक्षा नेते प्रत्यक्षात कसे वागतात, यावर त्याचा भर होता. वैयक्तिक आयुष्यात खोटे बोलणे पाप असू शकते, पण राज्याच्या हितासाठी दिलेला शब्द मोडणे ही मुत्सद्देगिरी ठरते. हेच तत्व आजच्या जागतिक राजकारणात आणि युती-आघाडीच्या समीकरणात दररोज पाहायला मिळते.
सत्ता टिकवण्यासाठी 'चांगुलपणा' हा अनेकदा कमकुवतपणा ठरतो. मॅकियावेली म्हणतो की, जो नेता केवळ नैतिक आदर्शांच्या आधारे राज्य चालवतो, त्याचा नाश अटळ आहे. कारण त्याचे प्रतिस्पर्धी त्याच नैतिक नियमांनी खेळतीलच याची शाश्वती नसते. त्यामुळे नेत्याने सिंहासारखे शूर आणि कोल्ह्यासारखे धूर्त असले पाहिजे.
आजच्या २०२६ च्या वातावरणात ही परिस्थिती अधिक गडद झाली आहे. जगभरातील सत्तासंघर्ष पाहता, कोणाशी मैत्री करायची आणि कोणाचा विश्वासघात करायचा, हे केवळ सत्तेच्या गणितावर ठरते. वस्तुस्थिती अशी आहे की, मतदारांना शेवटी 'परिणाम' हवे असतात, नेत्याची 'साधुवृत्ती' नाही. जर देश सुरक्षित असेल आणि अर्थव्यवस्था स्थिर असेल, तर नेते किती नैतिक आहेत याकडे जनता दुर्लक्ष करते.
यामागचं कारण म्हणजे राजकारण हे एका वेगळ्या परिघात चालते. इथे यशाचे मोजमाप सदाचाराने नाही, तर प्रभावीपणाने (Effectiveness) केले जाते. एखाद्या नेत्याने घेतलेला कठोर निर्णय तात्कालिक रितीने अनैतिक वाटू शकतो. परंतु, त्या निर्णयामुळे जर हजारो लोकांचे प्राण वाचत असतील किंवा अराजकता टळत असेल, तर मॅकियावेलीच्या नजरेत तोच नेता श्रेष्ठ ठरतो.
सत्ताधाऱ्यांचा दावा नेहमीच जनहिताचा असतो, पण त्यामागे सत्तेची गणिते असतात. मॅकियावेलीने हे गुपित ५ शतकांपूर्वीच उघड केले होते. त्याने नीतिमत्तेचा पूर्ण त्याग करायला सांगितले नाही, तर नैतिकतेपेक्षा वास्तववादाला प्राधान्य दिले. सत्तेच्या खेळात उरलेले 'शुद्ध चारित्र्य' हे अनेकदा पराभवाचे कारण बनू शकते, हे त्याने जगाला ठणकावून सांगितले.
प्रभावी नेता होण्यासाठी 'भीती' की 'प्रेम' या प्रश्नावर मॅकियावेलीचे उत्तर स्पष्ट होते. लोकांचे प्रेम मिळवण्यापेक्षा त्यांच्या मनात दरारा असणे सत्तेसाठी अधिक सुरक्षित असते. प्रेम हे उपकाराच्या भावनेवर टिकलेले असते, जे स्वार्थासाठी कधीही तुटू शकते. भीती मात्र शिक्षेच्या खात्रीवर आधारलेली असते, जी कधीही ढळत नाही.
सध्याच्या काळात मॅकियावेली प्रत्येक वळणावर भेटतो. हे विचार क्रूर वाटू शकतात, पण ते मानवी स्वभावाचा आणि सत्तेच्या हव्यासाचा आरसा आहेत. आदर्शवाद भाषणात चांगला वाटतो, पण प्रत्यक्ष युद्धभूमीवर केवळ रणनीतीच कामी येते.
राजकारण आणि नीतिमत्ता यांचा संबंध नसणे ही लोकशाहीसाठी शोकांतिका असू शकते, पण सत्तेसाठी ती अपरिहार्यता आहे. ज्यांना सत्ता गाजवायची आहे, त्यांना मॅकियावेली टाळता येत नाही. शेवटी इतिहास हा केवळ विजेत्यांचाच लिहिला जातो आणि विजयाला कोणतीही जात किंवा नीतिमत्ता नसते.
सत्तेच्या या निर्दयी खेळात टिकून राहण्यासाठी नीतिमत्तेचा बळी देणे हीच आधुनिक राजकारणाची खरी किंमत आहे.
