पॅरिसच्या गजबजाटापासून थोड्या अंतरावर असलेल्या न्युली-सूर-मार्न (Neuilly-sur-Marne) येथील 'व्हिल-एव्हरार्ड' (Ville-Everard) या ऐतिहासिक हॉस्पिटलमध्ये सध्या एक वेगळीच क्रांती सुरू आहे. इथे औषधांच्या गोळ्यांइतकाच महत्त्व 'नोने', 'पितू' आणि 'ऑस्कर' नावाच्या गाढवांना दिले जाते. नैराश्य (Depression), स्किझोफ्रेनिया आणि ऑटिझमसारख्या गंभीर आजारांशी झुंजणाऱ्या रुग्णांसाठी हे प्राणी आशेचा किरण ठरत आहेत.
एका पूर्ण वाढलेल्या गाढवाच्या हृदयाचे ठोके मानवी हृदयापेक्षा संथ असतात आणि संशोधनानुसार, त्यांच्या सहवासात फक्त १५ मिनिटे घालवल्यास माणसाच्या शरीरातील 'कोर्टिसोल' या स्ट्रेस हार्मोनची पातळी तब्बल ३० टक्क्यांनी खाली येते. ज्या प्राण्याला आपण वर्षानुवर्षे 'मूर्खपणाचे' प्रतीक मानले, तोच प्राणी आज युरोपात मानसोपचारतज्ज्ञाची भूमिका बजावतोय, हे ऐकून अनेकांच्या भुवया उंचावतील.
आपल्या महाराष्ट्रात आपण कोणाला 'गाढव' म्हणतो, तेव्हा तो अपमान असतो. पण मुद्दा असा आहे की, ज्याला आपण बुद्धू समजतो, त्या गाढवाकडे कमालीची संवेदनशीलता आणि समोरच्याच्या भावना ओळखण्याची अफाट शक्ती असते. फ्रान्समधील हा प्रकल्प २०१६ मध्ये सुरू झाला आणि २०२२ मध्ये त्याला अधिकृत 'हेल्थकेअर युनिट'चा दर्जा मिळाला. विशेष म्हणजे, हा सर्व उपचार सरकारी खर्चाने, म्हणजेच रुग्णांसाठी अगदी मोफत दिला जातो.या उपचाराला 'झू-थेरपी' किंवा अ‍ॅनिमल असिस्टेड थेरपी म्हणतात. इथे रुग्णांना फक्त गाढवांकडे पाहत बसायचे नसते, तर त्यांना गाढवांची निगा राखावी लागते, त्यांना खरारा करावा लागतो आणि त्यांच्यासोबत फिरायला जावे लागते. जेव्हा एखादा डिप्रेशनमध्ये असलेला रुग्ण 'मालरॉक्स' नावाच्या गाढवाच्या गळ्यात गळे घालून उभा असतो, तेव्हा त्याला मिळणारी ऊब कोणत्याही महागड्या समुपदेशनापेक्षा (Counseling) जास्त प्रभावी ठरते, असे तिथल्या डॉक्टरांचे निरीक्षण आहे.
या प्रयोगाचे यश केवळ गाढवांच्या शांत स्वभावात नाही, तर रुग्णांना मिळणाऱ्या 'जबाबदारी'मध्ये आहे. मानसिक आजारात माणूस स्वतःला विसरून जातो, पण जेव्हा त्याला एका प्राण्याची भूक, त्याची स्वच्छता आणि त्याचे आरोग्य सांभाळायचे असते, तेव्हा तो आपोआप स्वतःच्या आरोग्याकडेही लक्ष देऊ लागतो. हॉस्पिटलच्या नोंदीनुसार, या थेरपीमुळे रुग्णांमधील संवाद वाढला असून त्यांच्या आत्मविश्वासात मोठी सुधारणा झाली आहे.
आपल्याकडे पुण्यात किंवा मुंबईत एखाद्याने मानसिक तणावासाठी 'गाढव पाळतो' असे म्हटले, तर लोक त्याच्याकडेच 'वेडा' म्हणून बघतील. पण विचार करण्यासारखी गोष्ट ही आहे की, निसर्गापासून दूर गेल्यामुळेच आपली मानसिक अवस्था खालावत चालली आहे का? व्हिल-एव्हरार्ड हॉस्पिटलने आता या प्रकल्पात ससे, कासव, कोंबड्या आणि कबुतरांचाही समावेश केला आहे. ज्यांना मोठ्या प्राण्यांची भीती वाटते, त्यांच्यासाठी छोटी पाळीव पिल्ले मदतीला तयार आहेत.
आधुनिक वैद्यकशास्त्र कितीही प्रगत झाले तरी शेवटी मानवी मनाला शांत करण्यासाठी निसर्गाच्या कुशीतच जावे लागते. फ्रान्समधील हा प्रयोग केवळ गाढवांचे महत्त्व सांगणारा नाही, तर आपण प्राण्यांकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन बदलण्याची गरज अधोरेखित करणारा आहे.
ज्या प्राण्याला आपण ओझे वाहण्यासाठी वापरले, तोच आज माणसाच्या मनावरचे ओझे उतरवण्यासाठी राबतोय, ही विज्ञानाने दिलेली एक गोड चपराक आहे.
