एका जिंगलने जिंकलेली ५०० कोटींची कायदेशीर लढाई: 'विको वज्रदंती'चा रंजक प्रवास
१९५२ सालची ती सकाळ.मुंबईतील एका छोट्याशा स्वयंपाकघरात केशव विष्णू पेंढारकर १८ प्रकारच्या जडीबुटींची पावडर अत्यंत बारकाईने एकत्र करत होते.त्यांच्या हातात ना कोणती मोठी मशिनरी होती, ना मागे कोणतं कॉर्पोरेट भांडवल. त्यांच्याकडे होतं ते फक्त आयुर्वेदावरचं अढळ प्रेम आणि 'स्वदेशी' उत्पादनांचा ध्यास. आणि जन्म झाला 'विष्णू इंडस्ट्रियल केमिकल कंपनी' म्हणजेच 'विको'चा (VICCO).
आज ११ ऑगस्ट २०२६ रोजी आपण जेव्हा मागे वळून पाहतो, तेव्हा हा प्रवास थक्क करणारा वाटतो. नुकताच जून २०२६ मध्ये विक्रो लॅबोरेटरीजला 'महाराष्ट्राचा लोकप्रिय ब्रँड २०२६' या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आलं आहे. ७ दशकांनंतरही या ब्रँडची जादू ओसरलेली नाही. पण या यशाच्या मागे केवळ जाहिराती नाहीत, तर एक मोठी कायदेशीर लढाई आणि विज्ञानाचा आधार आहे.
विज्ञानाची भक्कम साथ-विकोच्या उत्पादनांचा कणा आहे 'वज्रदंती' (Barleria prionitis) आणि हळद. वज्रदंतीला इंग्रजीत 'पोरक्यूपाइन फ्लॉवर' म्हणतात, कारण या झाडाला काट्यांसारखे तीक्ष्ण टोकं असतात. मे २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका ताज्या संशोधनानुसार, अकोला (महाराष्ट्र) येथील शास्त्रज्ञांनी हे सिद्ध केलं आहे की, वज्रदंतीमध्ये 'अँटी-मायक्रोबियल' आणि 'अँटी-ऑक्सिडंट' गुणधर्म ठासून भरले आहेत.
या वनस्पतीमधील 'टर्पेनॉइड्स' आणि 'फ्लेव्होनॉइड्स' दातांच्या आरोग्यासाठी वरदान ठरतात. पेंढारकरांनी हाच वैज्ञानिक वारसा ओळखून १८ औषधी वनस्पतींचं मिश्रण तयार केलं. 'वज्र' म्हणजे हिरा आणि 'दंत' म्हणजे दात. हिऱ्यासारखे मजबूत दात देणारी पेस्ट म्हणजे 'वज्रदंती', असा ब्रँड त्यांनी उभा केला.
१९७८ चा तो कायदेशीर पेच- या ब्रँडच्या इतिहासात १९७८ हे वर्ष अत्यंत महत्त्वाचं ठरलं. केंद्रीय उत्पादन शुल्क विभागाने (Central Excise Department) अचानक एक फर्मान काढलं. त्यांच्या मते, विकोची क्रीम्स आणि पेस्ट ही औषधं (Medicines) नसून सौंदर्यप्रसाधनं (Cosmetics) होती. त्या काळी सौंदर्यप्रसाधनांवर औषधांपेक्षा कितीतरी जास्त कर आकारला जायचा.
यामागचं कारण सरळ होतं - सरकारला जास्त महसूल हवा होता. जर विको 'कॉस्मेटिक' ठरलं असतं, तर कंपनीला कोट्यवधींचा फटका बसला असता. या संकटावर मात करण्यासाठी पेंढारकरांनी एक धाडसी आणि कल्पक पाऊल उचललं. त्यांनी जाहिरातींचा वापर कायदेशीर पुरावा म्हणून करण्याचं ठरवलं.
जाहिरात की कायदेशीर ढाल?-१९७० आणि ८० च्या दशकात विक्रोने जाहिरातींचा धडाका लावला. दूरदर्शनवर जाहिरात देणारी ही पहिली खाजगी कंपनी ठरली. 'ये जो है जिंदगी' सारख्या गाजलेल्या मालिका त्यांनी प्रायोजित केल्या. त्यांचा तो प्रसिद्ध जिंगल - "विको टरमरिक, नाही कॉस्मेटिक, विको टरमरिक आयुर्वेदिक क्रीम" - हा केवळ गाणं नव्हतं. ती एक पीआर स्ट्रॅटेजी होती.
लोकांच्या मनावर हे बिंबवणं गरजेचं होतं की आमचं उत्पादन 'कॉस्मेटिक' नाही. थेट सांगायचं तर, त्यांनी ग्राहकांच्या मनात आपली प्रतिमा 'औषध' म्हणून पक्की केली. तब्बल ३० वर्षे हा खटला चालला. २००७ मध्ये जेव्हा हे प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात पोहोचलं, तेव्हा कंपनीने आपल्या जुन्या जाहिराती आणि जिंगल्सचा आधार घेतला.
न्यायालयाने मान्य केलं की, कंपनीने १९७० पासून सातत्याने स्वतःला 'आयुर्वेदिक' म्हणूनच लोकांसमोर मांडलं आहे. अखेर विकोने ही केस जिंकली. ही भारतातील अशी पहिलीच घटना होती, जिथे एका जिंगलने कायदेशीर लढाईत महत्त्वाची भूमिका बजावली.
आजचा आधुनिक अवतार-आज २०२६ मध्ये विक्रो केवळ जुन्या आठवणींवर जगत नाहीये. आकडेवारी सांगते की, आलिया भट्टसारख्या जागतिक सेलिब्रिटीला ब्रँड अँम्बेसेडर बनवून कंपनीने तरुण पिढीलाही साद घातली आहे. नुकतंच त्यांनी 'विको वज्रदंती सौंफ' हा नवा प्रकार बाजारात आणला आहे. बदलत्या काळानुसार त्यांनी पर्यावरणपूरक (Recyclable) पॅकेजिंगचाही स्वीकार केला आहे.
मार्च २०२६ मध्ये कोलकाता येथील एका न्यायाधिकरणाने (CESTAT) एका दुसऱ्या आयुर्वेदिक कंपनीच्या प्रकरणात निकाल देताना विक्रोच्याच निकालाचा दाखला दिला. पुराव्याशिवाय कोणत्याही आयुर्वेदिक उत्पादनाला 'कॉस्मेटिक' म्हणता येणार नाही, हे आता कायद्याने स्पष्ट झालं आहे.
मुंबईच्या एका स्वयंपाकघरातून सुरू झालेला हा प्रवास आज जागतिक स्तरावर पोहोचला आहे. विज्ञानाची जोड आणि ब्रँडिंगची जिद्द असेल, तर सरकारी यंत्रणांसोबतची लढाईही जिंगल गात जिंकता येते, हे विक्रोने जगाला दाखवून दिलं.
