पश्चिमेला फसवणारा पण पूर्वेचा विश्वास न मिळवू शकलेला महाजासूस: किम फिल्बीचं गूढ

पश्चिमेला फसवणारा पण पूर्वेचा विश्वास न मिळवू शकलेला 'तो' महाजासूस: किम फिल्बीचं गूढएका बाजूला लंडनच्या उच्चभ्रू वर्तुळात वावरणारा, ब्रिटीश गुप्तचर यंत्रणेचा (MI6) भावी प्रमुख मानला जाणारा एक उमदा अधिकारी आणि दुसऱ्या बाजूला त्याच यंत्रणेची मुळं पोखरून रशियाला गुपितं विकणारा एक कट्टर कम्युनिस्ट हेर. किम फिल्बी नावाच्या या माणसाने जगाला असं काही फिरवलं की, आजही त्याच्या नावाभोवती असलेलं गूढ उकलताना भल्याभल्यांना घाम फुटतो. *आज ११ मे रोजी फिल्बीच्या मृत्यूला ३८ वर्षं पूर्ण होतील. पण गंमत बघा, एवढी वर्षं उलटूनही नुकत्याच समोर आलेल्या काही कागदपत्रांनी (Declassified documents) पुन्हा एकदा चर्चांना उधाण आणलंय. विशेषतः २०२५-२६ मध्ये लंडनच्या 'नॅशनल आर्काइव्हज'ने प्रसिद्ध केलेल्या ट्रान्सक्रिप्ट्समध्ये, फिल्बीने त्याच्या शेवटच्या दिवसांत आपल्या मित्राला दिलेली कबुली वाचली की अंगावर काटा येतो. फिल्बीने ब्रिटनशी गद्दारी केली हे तर जगाला माहिती आहे, पण ज्या रशियासाठी त्याने आयुष्य पणाला लावलं, त्या रशियाने तरी त्याच्यावर विश्वास ठेवला का?शंकेचं जाळं आणि क्रेमलिनची भीती- हेन्री बोरोविक यांचं प्रसिद्ध पुस्तक 'फिल्बी फाइल्स' (The Philby Files) वाचलं की एक धक्कादायक सत्य समोर येतं. आपल्याला वाटतं की फिल्बीने रशियाला माहिती पुरवली आणि रशियाने त्याचं कौतुक केलं असेल. पण प्रत्यक्षात चित्र वेगळंच होतं. ज्या काळात फिल्बी अमेरिकेत बसून रशियाला सीआयए (CIA) आणि एमआयसिक्सची (MI6) गुपितं पाठवत होता, तेव्हा मॉस्कोमधील केजीबी (KGB) अधिकारी मात्र कपाळावर आठ्या घालून बसले होते.त्यांना वाटायचं, एखादा माणूस इतकी अचूक आणि महत्त्वाची माहिती इतक्या सहजपणे कशी काय देऊ शकतो? रशियाच्या 'सेंटर'ला संशय होता की फिल्बी हा खरं तर ब्रिटीशांनी पाठवलेला 'ट्रिपल एजंट' आहे, जो रशियाला फसवण्यासाठी मुद्दाम माहिती पुरवत आहे. कल्पना करा, फिल्बी स्वतःचा जीव धोक्यात घालून माहिती पाठवत होता आणि तिकडे स्टालिनच्या काळातले शंकेखोर अधिकारी ती माहिती 'कचरा' म्हणून फेकून देत होते!यशस्वी की अपयशी? फिल्बी हा इतिहासातील सर्वात यशस्वी एजंट होता का? तांत्रिकदृष्ट्या पाहिलं तर हो. त्याने अल्बानियामधील पाश्चात्य देशांचं मिशन उधळून लावलं, शेकडो एजंट्सची नावं रशियाला सांगितली आणि स्वतःचा पत्ता लागू न देता ३० वर्षं हेरगिरी केली. पण वैयक्तिक पातळीवर तो एक शोकांतिका होता.बोरोविक यांच्या पुस्तकात फिल्बीच्या रशियातील आयुष्याचं जे चित्रण आहे, ते खूपच अस्वस्थ करणारं आहे. १९६३ मध्ये जेव्हा तो पळून मॉस्कोला गेला, तेव्हा त्याला वाटलं होतं की तिथे त्याचं स्वागत एखाद्या राजासारखं होईल. त्याला केजीबीमध्ये मोठं पद मिळेल. पण रशियन्सनी त्याला घराबाहेर पडायलाही बंदी घातली. त्याला 'आइसोलेशन'मध्ये ठेवण्यात आलं. रशियाला अजूनही वाटत होतं की तो ब्रिटीशांचा माणूस आहे.एक एकाकी शेवटरशियात गेल्यानंतर फिल्बीला दारूचं व्यसन जडलं. ज्या कम्युनिस्ट विचारधारेसाठी त्याने आपलं कुटुंब, देश आणि मित्र सोडले, तो 'स्वर्ग' रशियात नव्हताच. नुकत्याच समोर आलेल्या फाईल्स सांगतात की, १९६३ मध्ये जेव्हा त्याचा जुना मित्र निकोलस इलियट त्याला बेरुतमध्ये पकडायला गेला होता, तेव्हा फिल्बीने केलेली कबुली ही केवळ अर्धीच होती. तो शेवटपर्यंत खोटं बोलत राहिला, कदाचित स्वतःला वाचवण्यासाठी किंवा आपल्या उरल्यासुरल्या अस्तित्वासाठी.* एका जासूसाचं आयुष्य किती पोकळ असू शकतं, याचं किम फिल्बी हे उत्तम उदाहरण आहे. त्याने ब्रिटनला फसवले, पण रशियाचं मन कधीच जिंकू शकला नाही. तो रशियात मेला तेव्हा त्याला 'हिरो' म्हणून पुरण्यात आलं खरं, पण जिवंत असताना मात्र तो एका सोन्याच्या पिंजऱ्यात बंदिस्त असलेल्या कैद्यासारखाच जगला.'फिल्बी फाइल्स'मध्ये एक वाक्य आहे—"तो रशियासाठी काम करत होता, पण त्याचं हृदय मात्र लंडनच्या क्रिकेटच्या मैदानावर अडकलं होतं." ज्याला ना आपलं घर मिळालं, ना ज्यांच्यासाठी काम केलं त्यांनी आपलं मानलं, अशा माणसाला आपण यशस्वी कसं म्हणणार?एका माणसाने आपल्या तत्त्वासाठी संपूर्ण जगाला फसवणं शौर्य असतं की स्वतःशीच केलेली गद्दारी? काय वाटतं तुम्हाला?