तुम्हाला वाटतं की मध्य पूर्वेतील (Middle East) युद्धं ही केवळ धर्मासाठी किंवा देवासाठी चालली आहेत? मग तुमची समजूत चुकीची आहे. वस्तुस्थिती अशी आहे की, या युद्धांची खरी बीजं ११० वर्षांपूर्वी लंडनमधल्या एका आलिशान खोलीत, पेन्सिल आणि पट्टीने नकाशावर ओढलेल्या काही कृत्रिम रेषांमध्ये दडलेली आहेत.
आज मार्च २०२६ मध्ये, जेव्हा आपण इराण-इस्रायल संघर्ष आणि सीरियातील सत्तांतराच्या बातम्या वाचतोय, तेव्हा या वादांच्या मुळाशी असलेला 'सायक्स-पिकोट' (Sykes-Picot) करार पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे. विश्लेषकांच्या मते, आपण सध्या 'सायक्स-पिकोट २०२६' या अशा टप्प्यावर आहोत जिथे जुन्या सीमा कोसळत आहेत आणि नवी अराजकता जन्म घेत आहे.
१९१६ सालची ही गोष्ट आहे. पहिल्या महायुद्धाचा धुरळा उडत होता. ऑटोमन साम्राज्याचे तुकडे पडणार हे स्पष्ट झालं होतं. तेव्हा ब्रिटनचा मार्क सायक्स आणि फ्रान्सचा फ्रँकोइस जॉर्जेस-पिकोट हे दोन मुत्सद्दी एकत्र बसले. त्यांनी स्थानिक लोकांची संस्कृती, वंश किंवा धर्म यांचा कोणताही विचार न करता नकाशावर एक रेघ ओढली. ही रेघ भूमध्य समुद्रातील 'एक्रे' (Acre) पासून इराकच्या 'किर्कुक' (Kirkuk) पर्यंत होती.
या एका रेषेने मध्य आशियाचे दोन भाग केले. उत्तरेकडचा भाग फ्रान्सला मिळाला आणि दक्षिणेकडचा ब्रिटनला.
यातूनच आजचे सीरिया, इराक, लेबनॉन आणि जॉर्डन हे देश जन्माला आले. पण हे देश भौगोलिकदृष्ट्या जितके सुस्पष्ट दिसतात, तितकेच ते सामाजिकदृष्ट्या विस्कळीत आहेत.कारण या सीमा ठरवताना तिथल्या माणसांना कोणीच विचारलं नव्हतं.
या कराराचा सर्वात मोठा बळी ठरला तो म्हणजे 'कुर्द' (Kurds) समाज. सुमारे ३ ते ४ कोटी लोकसंख्या असलेला हा जगातील सर्वात मोठा 'देशहीन' वंश आहे.
सायक्स-पिकोटच्या रेषेने मध्य आशियाला त्यांना तुर्की, इराक, सीरिया आणि इराण अशा चार देशांमध्ये विभागलं. मार्च २०२६ च्या ताज्या घडामोडींनुसार, सीरियातील नवीन अहमद अल-शारा सरकार कुर्दांची स्वायत्तता मोडीत काढण्याचा प्रयत्न करत आहे. यामुळे हा प्रदेश पुन्हा एकदा हिंसेच्या उंबरठ्यावर उभा आहे.
इराकची निर्मिती तर एका विचित्र प्रयोगासारखी होती. ब्रिटिशांनी सुन्नी, शिया आणि कुर्द या तीन पूर्णपणे भिन्न विचारधारा असलेल्या गटांना एकाच सीमेत कोंडलं. ही 'सक्तीची लग्ने' कधीच यशस्वी होऊ शकली नाहीत. सद्दाम हुसेनची हुकूमशाही, २००३ चं इराक युद्ध आणि त्यानंतर झालेला आयसिसचा (ISIS) उदय, हे सर्व याच कृत्रिम सीमांचे परिणाम आहेत.
सीरियाची अवस्थाही वेगळी नाही. २०११ मध्ये असद सरकारविरुद्ध झालेल्या उठावानंतर हा देश वंश आणि पंथांच्या आधारावर छिन्नविच्छिन्न झाला. ६ लाखांहून अधिक मृत्यू आणि निम्मी लोकसंख्या विस्थापित झाली. आजही, २०२६ मध्ये सुद्धा, सीरिया-इराक सीमेवर होणारे रॉकेट हल्ले हे सिद्ध करतात की, कागदावरच्या रेषा जमिनीवर शांतता प्रस्थापित करू शकत नाहीत.
ब्रिटिश धोरणांचा आणखी एक काळा पैलू म्हणजे त्यांच्या परस्परविरोधी आश्वासनांची खेळी.त्यांनी एकाच वेळी तीन वेगवेगळी आश्वासनं दिली होती. अरब नेत्यांना स्वातंत्र्याचं स्वप्न दाखवलं, फ्रान्सला प्रदेशाचं वाटप केलं आणि ज्यू धर्मीयांसाठी पॅलेस्टाईनमध्ये स्वतंत्र देशाचं वचन दिलं. या 'ट्रिपल क्रॉस' मुळेच आज गाझा आणि इस्रायलमध्ये रक्ताचे पाट वाहत आहेत.
ब्रिटीश वसाहतवादाचा हा पॅटर्न आपल्यालाही ओळखीचा वाटू शकतो. १९४७ मध्ये भारताची फाळणी करताना सिरिल रॅडक्लिफ यांनीही असंच केलं होतं. ज्या माणसाने कधी भारत पाहिला नव्हता, त्याने केवळ ५ आठवड्यात नकाशावर पेनाने रेष ओढून एका विशाल उपखंडाचे दोन तुकडे केले. मध्य आशिया असो वा भारत, ब्रिटिशांनी नेहमीच स्थानिक वास्तवापेक्षा त्यांच्या साम्राज्यवादी फायद्याला महत्त्व दिलं.
खरं सांगायचं तर, सायक्स-पिकोट करार हा केवळ इतिहास नाही, तर तो आजही जिवंत असलेला एक जखमेचा व्रण आहे. आज २०२६ मध्ये जेव्हा आपण इराणमधील अंतर्गत बंडाळी किंवा लेबनॉनमधील विस्थापन बघतो, तेव्हा त्यामागे याच ११० वर्षांपूर्वीच्या चुकांचा हात आहे.
इतिहासाने आपल्याला एक गोष्ट शिकवली आहे की, जेव्हा परकीय शक्ती जमिनीवर रेषा ओढतात, तेव्हा त्या रेषा कालांतराने रक्ताच्या नद्या बनतात. मध्य आशियाचा हा रक्तरंजित नकाशा आजही आपल्याला विचार करायला भाग पाडतो की, आपण खरोखरच वसाहतवादातून मुक्त झालो आहोत का?
एका पेन्सिलने ओढलेली रेघ जेव्हा करोडो लोकांचं भविष्य ठरवते, तेव्हा त्या रेषेची किंमत पिढ्यानपिढ्या मोजावी लागते.
सीमा माणसांना सुरक्षा देण्यासाठी असतात की त्यांना कायमचं संघर्षात ढकलण्यासाठी?
