२७ मार्च १८५५ रोजी एका माणसाने एका कागदावर सही केली आणि बघता बघता समुद्रातल्या हजारो व्हेल माशांचे प्राण वाचले.ही सही होती अब्राहम गेस्नर नावाच्या शास्त्रज्ञाची आणि तो कागद होता 'केरोसिन' म्हणजेच आपल्या लाडक्या रॉकेलच्या पेटंटचा!!!
घराघरात आज गॅस संपला की आपली धावपळ उडते,पण याच वेळी घरातल्या ज्येष्ठ माणसांच्या डोळ्यासमोर मात्र एक वेगळंच चित्र उभं राहतं. त्यांच्यासाठी रॉकेल म्हणजे फक्त इंधन नव्हतं, तर तो त्यांच्या आयुष्यातील संघर्षाचा आणि अभ्यासाचा सोबती होता.
समजा, आज रात्री अचानक वीज गेली आणि इन्व्हर्टरही बंद पडलं, तर आपण मोबाईलच्या टॉर्चवर अवलंबून राहतो.पण चाळीस-पन्नास वर्षांपूर्वीची परिस्थिती आठवून बघा, जेव्हा 'लोडशेडिंग' हा शब्दही जन्माला आला नव्हता आणि अंधार हा आयुष्याचा अविभाज्य भाग होता.
जुन्या पिढीतील अनेकांचा अभ्यास हा कंदीलाच्या मिणमिणत्या उजेडात झाला आहे. संध्याकाळ झाली की कंदीलाची काच पुसणं, त्यात रॉकेल आहे की नाही हे तपासणं आणि वात नीट करणं, हे घरातल्या मुलांचं रोजचं काम असायचं.
'प्रभाकर' नावाचा कंदील त्याकाळी इतका प्रसिद्ध होता की, जणू तो श्रीमंतीचं लक्षण मानलं जायचं. ज्याच्या घरी प्रभाकरचा कंदील, त्याच्याकडे उजेडाची खात्री असं समीकरण होतं.त्या काचेवर पडलेला तो पिवळसर प्रकाश आजही अनेक वृद्धांच्या स्मरणात घर करून आहे.
रॉकेलच्या त्या विशिष्ट वासाने अख्खं घर भरून जायचं.तो वास आजच्या पिढीला कदाचित उग्र वाटेल, पण त्याकाळी तो वास म्हणजे 'घरपण' होतं.
स्टोव्ह पेटवण्यासाठी केली जाणारी ती धडपड आणि त्याचा तो 'शूsss' असा आवाज म्हणजे घराच्या जिवंतपणाची खूण होती.
ही गोष्ट इथे संपत नाही, कारण रॉकेलच्या प्रवासात एक मोठा ट्विस्ट आला तो म्हणजे 'निळं' आणि 'पांढरं' रॉकेल. रेशनिंगच्या दुकानात मिळणाऱ्या निळ्या रॉकेलने सामान्यांच्या चुली पेटवल्या, तर पांढरं रॉकेल हे खुल्या बाजारातलं महागडं इंधन होतं.
काळा बाजार रोखण्यासाठी सरकारने रॉकेलमध्ये निळा रंग मिसळायला सुरुवात केली होती. तरीही रेशनवरच्या रॉकेलसाठी लागणाऱ्या लांबच लांब रांगा आणि तो रेशनचा कार्डावरचा शिक्का मिळवण्यासाठी होणारी कसरत हा एक वेगळाच इतिहास आहे.
खरं तर, रॉकेलचा शोध लागण्यापूर्वी दिवे लावण्यासाठी व्हेल माशाची चरबी वापरली जायची. यामुळे या माशांची मोठ्या प्रमाणावर शिकार व्हायची. पण अब्राहम गेस्नर या कॅनेडियन भूगर्भशास्त्रज्ञाने कोळशापासून तेल काढण्याची पद्धत शोधली आणि जगाला 'केरोसिन' मिळालं.
अब्राहम गेस्नर यांनी १८५४-५५ च्या सुमारास या रिफाइंड इल्यूमिनेटिंग ऑईलचं पेटंट मिळवलं. त्यांच्या या शोधामुळे केवळ घराघरात उजेड पोहोचला नाही, तर निसर्गाचं संतुलन राखायलाही मदत झाली. आज आपण गॅस आणि विजेच्या युगात आहोत, पण या प्रगतीचा पाया त्या एका पेटंटमध्ये दडलेला आहे.
कॅनडाच्या या शास्त्रज्ञाला कदाचित माहीतही नसेल की, त्यांनी शोधलेलं हे तेल भारतातल्या एका दुर्गम गावातल्या मुलाला डॉक्टर किंवा इंजिनिअर बनवण्यासाठी रात्रीचा सोबती ठरेल. विज्ञानाचा हा चमत्कार सामान्यांच्या जगण्याचा आधार बनला होता.
विज्ञानाच्या इतिहासात अशा अनेक गोष्टी असतात ज्या काळाच्या ओघात मागे पडतात. आज घराघरात इंडक्शन आणि गॅस शेगड्या आल्या असल्या, तरी आजही एखाद्या जुन्या पेटीत किंवा माळ्यावर तो धुळीने माखलेला कंदील सापडला की काळजाचा ठोका चुकतोच.
तुमच्याही घरात असा एखादा जुना कंदील किंवा स्टोव्ह अजूनही आठवणीच्या कोपऱ्यात जपून ठेवला आहे का?
