ही गोष्ट आहे २००३ सालची. त्या काळात 'इराक' हे नाव जगाच्या नकाशावर धुमसत होतं. अमेरिकन आणि ब्रिटिश सरकारांनी एक मोठा दावा केला होता — सद्दाम हुसेनकडे 'जैविक विद्ध्वंसाची साधनं' (WMD) आहेत. इतकंच नाही, तर इराक फक्त ४५ मिनिटांच्या अवधीत ही रासायनिक शस्त्रं वापरून जगावर हल्ला करू शकतो,असा खळबळजनक अहवाल सादर करण्यात आला. याच एका दाव्याच्या जोरावर इराकवर युद्ध लादलं गेलं.
हे युद्ध सुरू होऊन काही काळ उलटला आणि बीबीसीचे एक धाडसी पत्रकार अँड्र्यू गिलीगन यांनी एक असा बॉम्ब टाकला ज्याने लंडनपासून वॉशिंग्टनपर्यंतचे तख्त हादरले. गिलीगन यांनी उघड केलं की, तो '४५ मिनिटांचा' अहवाल पूर्णपणे खोटा आणि घुसडलेला होता. सरकारला युद्ध हवं होतं, म्हणून त्यांनी गुप्तचर यंत्रणांच्या अहवालात फेरफार केले होते.
ही बातमी बाहेर आल्यावर जी राजकीय रणधुमाळी माजली,त्याची तुम्ही कल्पनाही करू शकणार नाही. ब्रिटिश सरकार आणि बीबीसी यांच्यात जुंपली.
सरकारने बीबीसीवर दबाव आणला की, या बातमीचा मूळ स्त्रोत कोण आहे ते जाहीर करा. आणि मग काय झालं? या वादाच्या केंद्रस्थानी आले डॉ. डेव्हिड केली — एक निष्पाप शास्त्रज्ञ आणि शस्त्र निरीक्षक.
डॉ. केली यांना एका कमिटीसमोर साक्ष देण्यासाठी बोलावण्यात आलं. ती साक्ष म्हणजे साधी विचारपूस नव्हती, तर तो एक मानसिक छळ होता. धारदार उलटतपासणी, कॅमेऱ्यांचा लखलखाट आणि चहूबाजूंनी होणारे आरोप... डॉ. केली वारंवार एकच गोष्ट सांगत होते, "माझी खात्री आहे की मी त्या बातमीचा मुख्य दुवा नाही." पण सत्तेच्या संघर्षात त्यांना 'बळीचा बकरा' बनवण्यात आलं होतं.
साक्ष देऊन दोनच दिवस झाले होते. १७ जुलै २००३ रोजी डॉ. केली घरातून बाहेर पडले ते परत आलेच नाहीत. मानसिक ताण इतका अनावर झाला की, त्यांनी वेदनाशामक गोळ्यांचा मोठा डोस घेऊन आणि स्वतःच्या हाताच्या शिरा कापून या जगाचा निरोप घेतला.
ज्या शास्त्रज्ञाने आपलं आयुष्य सत्याचा शोध घेण्यात घालवलं, त्याचा अंत एका राजकीय खोटेपणामुळे झाला.
आता इथे एक महत्त्वाचा मुद्दा येतो जो आपल्या आरोग्याशी, विशेषतः मानसिक आरोग्याशी जोडलेला आहे. आजच्या काळात आपण शारीरिक व्याधींवर बोलतो, पण 'राजकीय किंवा सामाजिक तणावामुळे' येणारं डिप्रेशन आजही दुर्लक्षित आहे.
डॉ. केली यांच्या उदाहरणावरून हे स्पष्ट होतं की, जेव्हा एखादी व्यक्ती सत्तेच्या मोठ्या चक्रात अडकते, तेव्हा तिचा मेंदू 'फाइट ऑर फ्लाईट' मोडमध्ये जातो. सततचा अपमान आणि भीतीमुळे शरीरात कॉर्टिसोल (Stress Hormone) इतक्या मोठ्या प्रमाणात वाढतं की, विचार करण्याची शक्ती संपते.
आयुर्वेदानुसार, अशा स्थितीला 'प्रज्ञापराध' म्हणता येईल, जिथे बुद्धी भ्रष्ट होते आणि माणूस स्वतःचं नुकसान करून घेतो.
आधुनिक वैद्यकशास्त्र सांगतं की, अशा तीव्र मानसिक दबावाखाली असताना माणसाला 'टनेल व्हिजन' (Tunnel Vision) होतं — त्याला मृत्यूशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग दिसत नाही.
डॉ. डेव्हिड केली यांची ही कथा आपल्याला एक खूप मोठा धडा देऊन जाते. राजकारण हे केवळ सत्तेचं साधन नसतं, तर ते कधीकधी निष्पाप जीवांच्या बलिदानावर उभं असतं. २००६ मध्ये सद्दामला फाशी झाली, युद्ध संपलं, पण डॉ. केली यांच्या कुटुंबासाठी ते युद्ध कधीच संपलं नाही.
आज जेव्हा आपण मोठ्या राजकीय चर्चा करतो, तेव्हा आपण हे विसरतो की त्या पडद्यामागे कितीतरी 'डेव्हिड केली' दबावाखाली जगत असतील. तुम्हाला काय वाटतं, सत्यासाठी दिलेली ही किंमत योग्य होती का? की सत्तेच्या या खेळात मानवी संवेदनांचा पूर्णपणे बळी दिला गेला आहे?
