२००१ सालची मॉस्कोची ती कडाक्याची आणि धुरकट सकाळ. एका जुन्या रशियन लष्करी तळावर, जिथे शीतयुद्धाच्या काळातील महाकाय 'ICBM' क्षेपणास्त्रे धूळ खात पडली होती,तिथे एक ३० वर्षांचा तरुण उभा होता. अंगात कोट, डोळ्यात एक अजब वेड आणि खिशात नुकतेच इंटरनेट कंपन्या विकून आलेले कोट्यवधी डॉलर्स. समोर बसले होते रशियाचे कसलेले रॉकेट सायंटिस्ट. त्यांच्या नजरेत या 'इंटरनेटवाल्या' पोराबद्दल स्पष्ट अनादर दिसत होता.
त्या तरुणाचं नाव होतं इलॉन मस्क. त्याला रशियाकडून दोन जुनी Intercontinental ballistic missile क्षेपणास्त्रे खरेदी करायची होती.मस्कचा प्लॅन एखाद्या सायन्स फिक्शन सिनेमासारखा वाटत होता.त्याला त्या क्षेपणास्त्राच्या टोकावर एक छोटं 'ग्रीनहाऊस' बसवायचं होतं आणि ते थेट मंगळावर डागायचं होतं. मंगळाच्या लाल मातीत हिरवंगार रोप वाढतानाचा फोटो जेव्हा पृथ्वीवर येईल, तेव्हा लोक पुन्हा एकदा अंतराळ मोहिमांच्या प्रेमात पडतील, अशी त्याची धारणा होती.या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पाला त्याने नाव दिलं होतं- 'मार्स ओएसिस'.
रशियन शास्त्रज्ञांच्या खोलीत जेव्हा मस्कने किंमत विचारली, तेव्हा वातावरण गंभीर झालं. रशियन लोकांनी एका रॉकेटची किंमत ८ दशलक्ष डॉलर्स सांगितली. मस्कने शांतपणे ऑफर दिली, "मला दोन रॉकेट हवी आहेत, पण ८ दशलक्ष डॉलर्समध्ये दोन्ही मिळतील का?" हे ऐकताच रशियन शास्त्रज्ञ एकमेकांकडे बघून खो-खो हसू लागले. त्यांना वाटलं हा अमेरिकन पोरगा आपली थट्टा करतोय. एका रिपोर्टनुसार, तिथल्या एका मुख्य इंजिनिअरने तर मस्कच्या अंगावर थुंकल्यासारखा आविर्भाव केला होता.अपमानित झालेला मस्क रागातच तिथून बाहेर पडला.
मॉस्कोहून अमेरिकेला परतणाऱ्या विमानात तो शांत बसला होता, पण त्याचं डोकं चक्रावून गेलं होतं. त्याने आपला लॅपटॉप उघडला आणि एक स्प्रेडशीट तयार करायला सुरुवात केली. तो रॉकेट विकत घेता येईल की नाही, याचा हिशोब करत नव्हता. तो रॉकेट कशापासून बनतं, याचा शोध घेत होता. ॲल्युमिनियम, टायटॅनियम, तांबे आणि कार्बन फायबर... त्याने प्रत्येक कच्च्या मालाची जागतिक बाजारपेठेतील किंमत शोधून काढली.
जेव्हा त्याने त्या सर्व किमतींची बेरीज केली, तेव्हा त्याला एक धक्कादायक सत्य समजलं. एका रॉकेटला लागणाऱ्या कच्च्या मालाची एकूण किंमत ही त्या रॉकेटच्या विक्रीच्या किमतीच्या केवळ २ टक्के होती. याचा अर्थ असा होता की, रॉकेट महाग नव्हतं, तर ते बनवण्याची जुनी पद्धत आणि मधले दलाल महाग होते. त्याने विमानात आपल्या शेजारी बसलेल्या सहकाऱ्याकडे लॅपटॉप फिरवला आणि म्हणाला, "मला वाटतं आपण हे रॉकेट स्वतःच बनवू शकतो."
त्याच विमानातील स्प्रेडशीटमधून 'SpaceX' या कंपनीचा जन्म झाला.आणि मस्कने ठरवलं की तो 'फर्स्ट प्रिन्सिपल्स' विचारसरणी वापरून रॉकेट सायन्स पुन्हा एकदा शून्यातून उभं करेल.
ज्या रशियन लोकांनी त्याला हसून बाहेर काढलं होतं, त्यांना कदाचित कल्पनाही नव्हती की हा तरुण एक दिवस त्यांच्यापेक्षाही स्वस्त आणि पुन्हा वापरता येणारी रॉकेट बनवून अंतराळ विज्ञानाचा चेहरामोहरा बदलून टाकेल.
आज ऑगस्ट २०२६ मध्ये, जेव्हा आपण 'स्टारशिप' (Starship) या जगातील सर्वात शक्तिशाली रॉकेटच्या मंगळ मोहिमेच्या तयारीच्या बातम्या वाचतो,तेव्हा त्या रशियन भेटीचं महत्त्व अधोरेखित होतं.नुकत्याच हाती आलेल्या माहितीनुसार, स्पेसएक्स आता दर महिन्याला एक नवीन रॉकेट लाँच करण्याच्या क्षमतेपर्यंत पोहोचली आहे. रशियन लोकांनी ८ दशलक्ष डॉलर्सला रॉकेट देण्यास नकार दिला होता, आज मस्कने रॉकेट लाँचिंगचा खर्च इतका कमी केला आहे की अंतराळ प्रवास आता सर्वसामान्यांच्या आवाक्यात येताना दिसत आहे.
मस्कच्या त्या जिद्दीने केवळ एक कंपनी उभी केली नाही, तर मानवाला बहु-ग्रहीय (multi-planetary) बनवण्याचं स्वप्न दाखवलं. जर त्या दिवशी रशियन शास्त्रज्ञांनी त्याला रॉकेट विकलं असतं, तर कदाचित स्पेसएक्स कधी अस्तित्वातच आली नसती. कधीकधी मिळालेला नकार हा जगातील सर्वात मोठ्या शोधाची पहिली पायरी ठरू शकतो,हेच या गोष्टीतून स्पष्ट होतं.
एका साध्या स्प्रेडशीटमधून सुरू झालेला हा प्रवास आज मंगळाच्या उंबरठ्यावर पोहोचला आहे, हे पाहून विज्ञानाच्या ताकदीवर विश्वास बसतो. कल्पनाशक्तीला जेव्हा गणिताची जोड मिळते, तेव्हा अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी प्रत्यक्षात येतात.
ज्या रशियन शास्त्रज्ञांनी मस्कची थट्टा केली होती, ते आज या प्रगतीकडे कोणत्या नजरेने पाहत असतील?
