इलॉन मस्कच्या 'न्यूरालिंक'चा चमत्कार: नोलँड अर्बोच्या मेंदूतील चिप आणि १०० दिवसांचा थरार!
अमेरिकेतील ॲरिझोना प्रांतात दुपारचं कोवळं ऊन खिडकीतून आत येत आहे. समोर एक लॅपटॉप सुरू आहे आणि त्यावर 'वर्ल्ड ऑफ वॉरक्राफ्ट' हा गेम वेगाने सुरू आहे. स्क्रीनवरच्या हालचाली इतक्या वेगवान आहेत की पाहणाऱ्याला वाटेल कोणीतरी सराईत गेमर कीबोर्डवर बोटं नाचवत असेल. पण प्रत्यक्षात तिथे बसलेल्या नोलँड अर्बोचे हात त्याच्या मांडीवर स्थिर आहेत. तो त्याच्या मानेखालील शरीराची कोणतीही हालचाल करू शकत नाही. तरीही, तो फक्त 'विचारांच्या' जोरावर गेम खेळतोय. हे दृश्य एखाद्या सायन्स फिक्शन सिनेमातलं वाटू शकतं, पण ही आजची वस्तुस्थिती आहे.
मानवी उत्क्रांतीचा एक नवा अध्याय नोलँडच्या मेंदूत दडलेल्या एका छोट्या चिपमधून लिहिला जातोय. इलॉन मस्कच्या 'न्यूरालिंक' प्रकल्पाचा पहिला मानवी रुग्ण म्हणून नोलँडने आता १०० दिवसांचा टप्पा यशस्वीपणे पूर्ण केला आहे. २०१६ मध्ये एका दुर्दैवी डायव्हिंग अपघातात नोलँड अर्बोला अर्धांगवायू झाला होता. खांद्यापासून खालचं त्याचं शरीर पूर्णपणे निकामी झालं होतं. पण आज, १०० दिवसांनंतर, नोलँड म्हणतो, "मी आता या चिपशिवाय आयुष्याची कल्पनाच करू शकत नाही."
विज्ञानाची ही कमाल नेमकी कशी घडली, हे समजून घेणं रंजक आहे. नोलँडच्या मेंदूतील 'मोटार कॉर्टेक्स' या भागात न्यूरालिंकच्या एका प्रगत रोबोटिक सिस्टीमने अत्यंत सूक्ष्म धागे (Threads) रोपण केले. हे धागे मानवी केसापेक्षाही कित्येक पटीने बारीक आहेत. शस्त्रक्रियेनंतर अवघ्या एका आठवड्यात नोलँडची प्रकृती सुधारली. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, चिप सक्रिय होताच त्याला मानसिकदृष्ट्या अधिक 'शार्प' वाटू लागलं. हा केवळ एक तांत्रिक बदल नव्हता, तर एका माणसाला पुन्हा मिळालेलं स्वातंत्र्य होतं.
सुरुवातीचे काही दिवस हे केवळ कॅलिब्रेशनचे होते. नोलँडने आपल्या मेंदूला पुन्हा प्रशिक्षण द्यायला सुरुवात केली. कॉम्प्युटरचा कर्सर हलवण्याचा विचार करणं आणि तो प्रत्यक्षात हलणं, यातला दुवा न्यूरालिंकने जोडला. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, नोलँडच्या मेंदूत निर्माण होणाऱ्या लहरींचे रूपांतर डिजिटल कमांड्समध्ये होऊ लागलं. सुरुवातीला कर्सर हलवणं कठीण होतं, पण हळूहळू क्लिक करणं, स्क्रोल करणं आणि टाईप करणं नोलँडसाठी डाव्या हाताचा खेळ झाला.
आकडेवारी सांगते की, अर्धांगवायू झालेल्या रुग्णांसाठी तंत्रज्ञान हेच एकमेव वरदान ठरू शकतं. नोलँडने जेव्हा पहिल्यांदा त्याचं ॲपल मॅकबुक फक्त विचारांनी नियंत्रित केलं, तेव्हा तो क्षण ऐतिहासिक होता. "मी मॅक वापरण्यासाठी पूर्णपणे नवीन होतो, पण आता मी केवळ माझ्या विचारांनी तो हाताळतोय," असं नोलँडने त्याच्या सोशल मीडिया पोस्टमध्ये अभिमानाने नमूद केलं आहे. ही झेप केवळ एका व्यक्तीची नाही, तर संपूर्ण मानवजातीसाठी एक आशेचा किरण आहे.
गेमिंगच्या जगात नोलँडने मिळवलेलं यश तर थक्क करणारं आहे. साधारण ८० व्या दिवसापर्यंत तो 'वर्ल्ड ऑफ वॉरक्राफ्ट' सारखा गुंतागुंतीचा गेम खेळू लागला होता. विचार करा, ज्या माणसाला स्वतःचा हात उचलता येत नाही, तो आज डिजिटल जगात शत्रूंशी दोन हात करतोय. यामागचं कारण म्हणजे मेंदू आणि मशीन यांच्यातील वेगवान संवाद. नोलँडच्या मते, सुरुवातीला हे सगळं कसं तरी वाटायचं, पण आता ते अगदी नैसर्गिक वाटतं.
वस्तुस्थिती अशी आहे की, न्यूरालिंक अजूनही क्लिनिकल ट्रायल्सच्या टप्प्यात आहे. नोलँडच्या प्रवासात काही तांत्रिक अडचणीही आल्या होत्या. काही धागे मेंदूतून थोडे मागे सरकल्याच्या बातम्या आल्या होत्या, पण न्यूरालिंकच्या इंजिनिअर्सनी अल्गोरिदममध्ये बदल करून त्यावर मात केली. या दुरुस्तीनंतर नोलँडची कर्सर कंट्रोल करण्याची क्षमता अधिक सुधारली. हे तंत्रज्ञान किती लवचिक आहे, हेच यातून सिद्ध होतं.
महाराष्ट्रातील घराघरात जसा 'स्मार्टफोन' पोहोचला, तसंच भविष्यात हे 'ब्रेन-कॉम्प्युटर इंटरफेस' (BCI) तंत्रज्ञान अपंग व्यक्तींच्या आयुष्यात क्रांती घडवू शकतं. आज नोलँड अर्बो हे केवळ एक नाव राहिलेलं नाही, तर तो विज्ञानाचा एक जिवंत पुरावा बनला आहे. "मी आता सगळं काही हँड्स-फ्री करतोय. माऊस नाही, कीबोर्ड नाही, फक्त इच्छाशक्ती," हे त्याचे शब्द तंत्रज्ञानाच्या ताकदीची साक्ष देतात.
विश्लेषकांच्या मते, न्यूरालिंकचं हे यश केवळ अपंगत्वावर मात करण्यासाठी मर्यादित राहणार नाही. भविष्यात मानवी बुद्धिमत्ता आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) यांचं एकत्रीकरण करण्यासाठी हा पाया ठरू शकतो. मात्र, सध्याचं प्राधान्य हे नोलँडसारख्या हजारो लोकांसाठी आहे, जे पुन्हा एकदा स्वतंत्रपणे जगण्याचं स्वप्न पाहत आहेत. १०० दिवसांचा हा प्रवास केवळ एका चिपची चाचणी नव्हती, तर ती मानवी जिद्दीची आणि आधुनिक विज्ञानाची जुगलबंदी होती.
नोलँड अर्बोचा हा अनुभव वाचताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. तंत्रज्ञान जेव्हा मानवी संवेदनांशी जोडलं जातं, तेव्हा अशक्य गोष्टीही शक्य होतात. आज नोलँड लॅपटॉपवर काम करतोय, उद्या कदाचित तो या चिपच्या सहाय्याने रोबोटिक हात किंवा पाय नियंत्रित करून पुन्हा चालू शकेल. विज्ञानाने दिलेली ही 'संजीवनी' भविष्यात काय चमत्कार घडवेल, हे पाहणं औत्सुक्याचं ठरेल.
एकेकाळी जे केवळ हॉलिवूडच्या सिनेमात पाहायला मिळायचं, ते आज नोलँडच्या मेंदूत घडतंय. मानवी मेंदूच्या अफाट शक्तीला जेव्हा सिलिकॉन चिपची साथ मिळते, तेव्हा सीमा पुसल्या जातात. १०० दिवसांचा हा टप्पा पार पडला आहे, पण खरा प्रवास तर आता कुठे सुरू झाला आहे.
आपण अशा एका युगात प्रवेश करतोय जिथे शरीराच्या मर्यादा या मनाच्या मर्यादा राहणार नाहीत.
माणूस आणि मशीन यांच्यातील ही पुसट होत चाललेली रेषा आपल्याला एका नव्या जगाकडे घेऊन जात आहे, जिथे 'विचार' हेच सर्वात मोठं शस्त्र असेल.
