झाडावरचं एक पान,दोन कथा… आणि मृत्यूशी झुंज देणारं प्रेम!
१९०५ मध्ये ओ. हेन्री यांनी लिहिलेल्या The Last Leaf या लघुकथेतील एका पानाने वाचकांना रडवलं.तब्बल १०८ वर्षांनंतर, २०१३ मध्ये विक्रमादित्य मोटवानी यांच्या 'लुटेरा' या चित्रपटातील एका पानाने पुन्हा एकदा तीच भावना पडद्यावर जिवंत केली.काळ बदलला, देश बदलला, पात्रं बदलली; पण एका पानावर अडकलेला जीव आणि त्याला वाचवण्यासाठी स्वतःचा जीव धोक्यात घालणारा माणूस—ही कल्पना मात्र तशीच राहिली.
दोन्ही कथांमधील साम्य इतकं विलक्षण आहे की 'लुटेरा' पाहताना The Last Leaf आठवल्याशिवाय राहत नाही.पण हा केवळ एका कथेचा दुसऱ्या माध्यमातील अनुवाद नाही. मूळ कथेत जे एका अनोळखी वाटणाऱ्या माणसाच्या कलात्मक बलिदानातून घडतं, ते चित्रपटात प्रेमाच्या परमोच्च अभिव्यक्तीत रूपांतरित होतं.
दोन्ही कथांमध्ये एका आजारी स्त्रीच्या जगण्याची आशा झाडावरील शेवटच्या पानाशी जोडलेली आहे. ओ. हेन्री यांच्या कथेत जॉन्सी न्यूमोनियाने आजारी आहे. खिडकीबाहेरच्या वेलीची पानं गळताना पाहून ती स्वतःच्या मृत्यूची उलटगणती सुरू करते. शेवटचं पान गळलं की आपणही मरणार, असा तिचा ठाम समज असतो.
Lootera मध्ये पाखी गंभीर आजाराने अंथरुणाला खिळलेली आहे. तिच्या खिडकीबाहेरच्या झाडावरची पानंही गळत असतात. तिच्या मनातही शेवटच्या पानाशी स्वतःच्या आयुष्याची सांगड घातली जाते. इथे झाड हे केवळ निसर्गचित्र राहत नाही; ते मृत्यूच्या प्रतीक्षेचं घड्याळ बनतं. प्रत्येक गळणारं पान म्हणजे आयुष्याचा आणखी एक क्षण संपल्याची जाणीव.
दोन्हीकडे आजार शरीराला पोखरत असतो; पण आशा सोडून दिलेलं मन मृत्यूला आणखी जवळ आणत असतं.
बेहरमन आणि वरुण : दोन माणसं, एकच निर्णय
मूळ कथेत बेहरमन हा वृद्ध चित्रकार आहे. आयुष्यभर महान कलाकृती निर्माण करण्याचं स्वप्न पाहणारा, पण ते स्वप्न प्रत्यक्षात उतरवू न शकलेला माणूस. जॉन्सीच्या निराशेची त्याला चीड येते; तिच्या समजुतीला तो मूर्खपणा समजतो. पण तिचा जीव वाचवण्यासाठी तोच माणूस स्वतःच्या आयुष्याची पर्वा न करता वादळी रात्री बाहेर पडतो.
Lootera मधील वरुणची पार्श्वभूमी अगदी वेगळी आहे. तो एक चोर आहे. पाखीच्या आयुष्यात त्याने प्रेम आणलं, पण तिचा विश्वासही तोडला आहे. त्याच्या भूतकाळात अपराध आहे, फसवणूक आहे आणि पाखीपासून दूर जाण्याची अपरिहार्यता आहे. तरीही तिच्याविषयीचं प्रेम संपलेलं नाही.
इथेच दोन्ही कथांमधील एक महत्त्वाचा फरक दिसतो.
बेहरमन जॉन्सीचा प्रियकर नाही; तिचा जीव वाचवण्यासाठी तो माणुसकीपोटी पुढे सरसावतो.
वरुण मात्र पाखीवर प्रेम करतो.
त्याच्यासाठी पान रंगवणं ही केवळ एखाद्या निराश रुग्णाला आशा देण्याची कृती नाही, तर आपल्या प्रेमाची शेवटची आणि कदाचित एकमेव अर्थपूर्ण अभिव्यक्ती आहे.
बेहरमनला जॉन्सीच्या आयुष्यात स्वतःसाठी काही मागायचं नाही.
वरुणलाही पाखीला वाचवताना तिच्या आयुष्यात स्वतःला पुन्हा स्थान मिळेल, याची खात्री नाही. दोघेही परिणामाची हमी नसताना कृती करतात.
वादळी रात्र आणि रंगवलेलं पान
या दोन्ही कथांचा भावनिक कळस एका रात्रीत सामावलेला आहे.
The Last Leaf मध्ये बाहेर वारा, पाऊस आणि थंडी यांचं थैमान असतं. वेलीवरचं शेवटचं पान टिकेल, अशी शक्यता जवळजवळ नसते. पण दुसऱ्या दिवशी जॉन्सीला ते पान दिसतं. ती त्याच्या टिकून राहण्याला जगण्याच्या इच्छेचं प्रतीक मानते. पुढे कळतं की ते पान खऱ्या वेलीवरचं नसून बेहरमनने भिंतीवर रंगवलेलं चित्र आहे. त्या रात्रीच्या थंडीत भिजल्यामुळे त्याला न्यूमोनिया होतो आणि त्याचा मृत्यू होतो.
लुटेरामध्ये वरुणही पाखीच्या जगण्याच्या आशेसाठी निसर्गाशी झुंज देतो. कडाक्याची थंडी, झाडाची उघडी फांदी आणि पान रंगवण्याची कृती—या सगळ्यांतून मूळ कथेची आठवण जागी होते. पण चित्रपटात या कृतीला प्रेमाची शोकांतिका लाभते. वरुण पाखीला वाचवण्याचा प्रयत्न करतो, आणि त्या प्रयत्नात स्वतःच्या मृत्यूकडेही वाटचाल करतो.
दोन्ही ठिकाणी पान खरं नसतं; पण त्याने निर्माण केलेली आशा खरी असते. चित्रकाराने निसर्गाची फसवणूक केलेली असते, पण ती फसवणूक जीवनाच्या बाजूने असते. मृत्यूच्या प्रतीक्षेत असलेल्या स्त्रीला जगण्याचं कारण देण्यासाठी सत्याचा आभास निर्माण केला जातो.
आणि इथेच या दोन्ही कथांचा सर्वांत हृदयस्पर्शी विरोधाभास उभा राहतो—एक माणूस दुसऱ्याला जगवण्यासाठी स्वतःच्या आयुष्याची ज्योत विझू देतो.
तरीही या दोन कथांचा शेवट एकाच अर्थाने वाचता येत नाही.
बेहरमनच्या बलिदानातून त्याच्या आयुष्याला अर्थ मिळतो. चाळीस वर्षं स्वप्नात पाहिलेली त्याची 'मास्टरपीस' अखेर पूर्ण होते. पण त्या चित्राची महानता त्याच्या कलात्मक कौशल्यात नसून त्याने वाचवलेल्या एका जीवात आहे.
वरुणच्या कृतीत मात्र प्रेमासोबत पश्चात्तापाची छायाही आहे. पाखीच्या आयुष्यात त्याने निर्माण केलेल्या जखमा तो पुसू शकत नाही; पण तिच्या जगण्याची आशा परत मिळवण्यासाठी तो जे करतो, ते त्याच्या प्रेमाला अंतिम अर्थ देतं. त्याच्या आयुष्याचा शेवट हा केवळ बलिदानाचा क्षण राहत नाही, तर पाखीवरील त्याच्या प्रेमाची निःशब्द कबुली ठरतो.
बेहरमनने जॉन्सीला जगण्याची इच्छा परत दिली. वरुण पाखीला जगण्याची आशा देतो. एकाच्या कथेत मैत्री आणि माणुसकीतून कलाकृती जन्म घेते; दुसऱ्यात प्रेम आणि अपराधगंडाच्या गुंत्यातून त्याच कल्पनेला नवी भावनिक तीव्रता मिळते.
कदाचित म्हणूनच एका शतकाच्या अंतराने आलेल्या या दोन कथा आपल्याला एकच गोष्ट सांगतात—प्रेम नेहमीच 'मी तुझ्याबरोबर जगू इच्छितो' असं म्हणत नाही. कधी ते म्हणतं, 'मी नसलो तरी तू जगत राहावंस.'
आणि तेव्हा एका झाडाच्या फांदीवर रंगवलेलं पान संपूर्ण आयुष्यापेक्षाही मोठं होऊन जातं.
