आसामच्या चहाच्या मळ्यांमधील 'ती' वेगळी घड्याळं: भारतापेक्षा एक तास पुढे धावणारं 'बागान टाईम'
आसामचे 'बागान टाईम' आहे आहे तरी काय ?
जेव्हा दिल्ली किंवा मुंबईत सकाळी ८ वाजलेले असतात, तेव्हा आसामच्या या चहाच्या मळ्यांमध्ये ९ वाजलेले असतात. हे केवळ परंपरेचे पालन नसून त्यामागे एक ठोस भौगोलिक आणि आर्थिक गणित दडलेले आहे.भारताच्या अधिकृत प्रमाणवेळेपेक्षा (IST) हे घड्याळ एक तास पुढे चालते.
भारताचा पूर्व-पश्चिम विस्तार तब्बल ३,००० किलोमीटरचा आहे. अरुणाचल प्रदेश आणि गुजरात यांच्यातील सूर्योदयाच्या वेळेत दोन तासांचे अंतर असते. ईशान्य भारतात सूर्य खूप लवकर उगवतो आणि हिवाळ्यात तर दुपारी साडेचार वाजताच तिथे काळोख पडायला सुरुवात होते.
ब्रिटिश काळात चहाच्या मळ्यांमधील उत्पादकता वाढवण्यासाठी ही पद्धत सुरू करण्यात आली होती. इंग्रजांना लक्षात आले की, जर भारतीय प्रमाणवेळेनुसार काम सुरू केले, तर दिवसाचा बराचसा उजेड वाया जातो. मजुरांना पुरेसा प्रकाश मिळावा आणि त्यांनी सूर्यास्तापूर्वी काम संपवावे, या हेतूने 'चहा बागान टाईम' अस्तित्वात आला.
स्वातंत्र्यानंतर भारताने एकच 'टाईम झोन' स्वीकारला, पण आसामच्या मळ्यांनी आपली ही जुनी पद्धत सोडली नाही. आजही शेकडो चहाच्या मळ्यांमध्ये सर्व अंतर्गत कामकाज याच अनधिकृत वेळेनुसार चालते. थेट सांगायचं तर, हे घड्याळ निसर्गाच्या वेळापत्रकाशी जुळवून घेण्याचा एक यशस्वी प्रयत्न आहे.
यामागचं कारण केवळ उत्पादकता नसून ऊर्जेची बचत हे सुद्धा आहे. एक तास आधी काम सुरू केल्यामुळे कारखान्यांमध्ये आणि मजुरांच्या घरांमध्ये संध्याकाळी कृत्रिम प्रकाशाची गरज कमी भासते. आकडेवारी सांगती की, यामुळे दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात विजेची बचत होते.
ईशान्य भारतातील राज्यांकडून गेल्या अनेक वर्षांपासून स्वतंत्र 'टाईम झोन'ची मागणी केली जात आहे. नुकत्याच झालेल्या काही चर्चेनुसार, दोन वेगवेगळ्या प्रमाणवेळांमुळे रेल्वे अपघातांची भीती आणि प्रशासकीय गोंधळ उडू शकतो, असे केंद्र सरकारचे मत आहे.आसामचे मुख्यमंत्री आणि स्थानिक संघटनांनी वारंवार या विषयावर आवाज उठवला आहे. त्यांच्या मते, एकाच वेळेच्या हट्टामुळे ईशान्येतील लोकांच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होत आहे. तरीही, अधिकृत मान्यता नसतानाही 'बागान टाईम' आजही तितक्याच शिस्तीत पाळला जातो.
आपल्याकडे जसे ऑफिसचे टायमिंग पाळले जाते, तसे आसाममध्ये निसर्गाचे चक्र पाळले जाते. हे घड्याळ केवळ वेळ दाखवत नाही, तर ते तिथल्या लाखो मजुरांच्या जगण्याचा आधार आहे. एकाच देशात असूनही तांत्रिकदृष्ट्या भविष्यात जगणाऱ्या या मळ्यांची गोष्ट खरोखरच थक्क करणारी आहे.
निसर्गाच्या तालावर चालणारी ही घड्याळं बदलाची वाट पाहत नाहीत, तर स्वतःचा रस्ता स्वतः शोधतात. प्रशासकीय नियम आणि भौगोलिक वास्तव यांच्यातील या लढाईत शेवटी विजय प्रकाशाचाच होतो.
एका विशाल देशासाठी एकच वेळ असणे सोयीचे आहे की नैसर्गिक उजेडाचा वापर करणे अधिक महत्त्वाचे?
