२ सप्टेंबर २०१०.रात्रीचे बारा वाजून गेले होते.रांचीहून गोरखपूरकडे धावणारी मौर्य एक्स्प्रेस पश्चिम बंगालच्या अंधाऱ्या जंगलातून वेगाने पुढे जात होती. एसी-३ कोचमधले बहुतेक प्रवासी झोपले होते. कुणाच्या डोक्यावर चादर होती, कुणाच्या हातात मोबाईल घट्ट पकडलेला होता. बाहेर काळोख आणि आत शांतता.
सीट क्रमांक ४७ वर मात्र एक माणूस जागा होता.तो आपल्या आयुष्याचा एक मोठा अध्याय मनात पुन्हा पुन्हा उलगडत होता.
नाव—बिष्णुप्रसाद श्रेष्ठ. भारतीय लष्कराच्या ८व्या गोरखा रायफल्सच्या ७व्या बटालियनमध्ये तब्बल दोन दशके सेवा केल्यानंतर त्यांनी नुकतीच स्वेच्छानिवृत्ती घेतली होती. आता ते आपल्या नेपाळमधील पोखरा येथील गावाकडे, आपल्या कुटुंबाकडे परतत होते.
वीस वर्षांच्या लष्करी जीवनाच्या आठवणींमध्ये ते हरवले असतानाच...
कचकचऽऽऽऽऽ! एक भयानक आवाज झाला.
धावती रेल्वे जोरात हादरली आणि अचानक थांबली. चित्तरंजनजवळ कुणीतरी आपत्कालीन साखळी ओढली होती.
आणि काही क्षणांतच त्या शांत रेल्वेच्या डब्यात मृत्यूसारखी भीती पसरली.
सुमारे तीस सशस्त्र दरोडेखोर ट्रेनमध्ये घुसले होते. कुणाच्या हातात देशी कट्टे, कुणाकडे चाकू, कुणाकडे कुऱ्हाडी. ते एकेका डब्यात शिरत होते. प्रवाशांना धमकावत होते. दागिने, पैसे, मोबाईल, घड्याळे, लॅपटॉप—हाताला लागेल ते लुटत होते.
दरोडेखोर श्रेष्ठ यांच्याजवळ आले.श्रेष्ठ शांत होते.त्यांनी घड्याळ काढून दिलं. मोबाईल दिला. पाकीटही दिलं.त्यांच्या चेहऱ्यावर भीती नव्हती.कारण सैनिकाला कधी लढायचं आणि कधी शांत राहायचं, हे माहीत असतं.
पण पुढच्या काही सेकंदांत परिस्थिती पूर्णपणे बदलली.
श्रेष्ठ यांच्या शेजारच्या सीटवर एक अठरा वर्षांची मुलगी आपल्या आई-वडिलांसोबत प्रवास करत होती. दरोडेखोरांनी तिला पकडलं.
आई-वडील घाबरलेले.आजूबाजूचे प्रवासी असहाय.मुलगी मदतीसाठी ओरडत होती.आणि अचानक तिची नजर श्रेष्ठ यांच्यावर स्थिरावली.
तिने त्यांच्याकडे पाहिलं आणि विनवणी केली— “तुम्ही सैनिक आहात ना? कृपया... एका बहिणीला वाचवा!”
कदाचित त्या एका वाक्याने त्या रात्री एका सैनिकाच्या मनातला सैनिक पुन्हा जागा झाला.
दरोडेखोरांनी श्रेष्ठ यांचं पाकीट घेतलं होतं.पण त्यांनी एक गोष्ट पाहिली नव्हती.
खुकरी.!!
गोरखा सैनिकाच्या कमरेला असलेली ती वाकडी, जड धारदार हत्यार.शतकानुशतकांची परंपरा.गोरख्याच्या शौर्याचं प्रतीक.
श्रेष्ठ यांनी खुकरी बाहेर काढली.आणि पुढची सुमारे वीस मिनिटं जणू काळाने थांबला.
एक माणूस...समोर सशस्त्र दरोडेखोरांची टोळी.रेल्वेचा अरुंद डबा.अंधार.आरडाओरड.गोंधळ.
आणि त्या सगळ्याच्या मध्यभागी चमकणारी खुकरी.
श्रेष्ठ एका डब्यातून दुसऱ्या डब्यात गेले. दरोडेखोरांना प्रतिकार करू लागले. अचानक शिकार बनलेले प्रवासी त्यांच्या धैर्यामुळे साक्षीदार बनले.ज्यांच्या हातात बंदुका होत्या, ते मागे हटू लागले.
कारण त्यांना जाणवलं होतं—समोरचा माणूस घाबरत नाही.
एकट्या गोरखा सैनिकाने तीस जणांच्या टोळीसमोर उभं राहण्याचं धाडस केलं होतं.
झटापटीत श्रेष्ठ यांच्या डाव्या हाताला गंभीर दुखापत झाली. रक्त वाहत होतं.पण ते थांबले नाहीत.
ज्या मुलीला त्यांनी वाचवण्यासाठी शस्त्र उचललं होतं, तिच्या मानेवर किरकोळ जखम झाली.
पण ती वाचली. दरोडेखोर मात्र पळू लागले.
पुढच्या स्थानकावर ट्रेन पोहोचली तेव्हा सहा दरोडेखोर पोलिसांच्या हाती लागले. लुटलेला मालही जप्त झाला. श्रेष्ठ यांच्या साक्षीने तपासाला मदत झाली.पण या घटनेतला सर्वात विलक्षण भाग अजून बाकी होता.
त्या रात्री श्रेष्ठ प्रत्यक्षात सैनिक नव्हतेच. ते स्वेच्छानिवृत्त झाले होते.
त्यांच्या शौर्याची दखल घेऊन त्यांची निवृत्ती रद्द करण्यात आली, त्यांना पदोन्नती देण्यात आली आणि नंतर राष्ट्राने त्यांच्या पराक्रमाचा सन्मान केला.
२०१२ च्या प्रजासत्ताक दिनी त्यांना सेना मेडल आणि उत्तम जीवन रक्षक पदक प्रदान करण्यात आले.
ज्या मुलीला त्यांनी वाचवलं, तिच्या कुटुंबाने त्यांना मोठी रोख रक्कम देऊ केली.
श्रेष्ठ यांनी ती नाकारली.
त्यांनी म्हटलं—
“रणांगणावर शत्रूशी लढणं हे सैनिक म्हणून माझं कर्तव्य आहे. पण त्या ट्रेनमध्ये त्या गुंडांशी लढणं हे माणूस म्हणून माझं कर्तव्य होतं.”
कधी कधी एखाद्या माणसाची खरी ओळख त्याच्या पदावरून होत नाही.
गणवेश काढून ठेवला तरी काही मूल्यं अंगातून जात नाहीत.
धैर्य हे गणवेशात नसतं.
कर्तव्य हे नोकरीत नसतं.
आणि माणुसकीला निवृत्ती नसते.
त्या रात्री सीट क्रमांक ४७ वर बसलेला माणूस निवृत्त सैनिक होता.
पण एका मुलीने मदतीसाठी हाक मारली...
आणि त्याने पुन्हा एकदा स्वतःला सैनिक सिद्ध केलं.
खरं तर त्याहून मोठं काहीतरी सिद्ध केलं—
तो आधी सैनिक होता की नाही, हा प्रश्नच नव्हता.
तो आधी माणूस होता.
बिष्णुप्रसाद श्रेष्ठ यांना सलाम!
