१८ व्या शतकात दक्षिण अमेरिकेतून भारतात शोभेचे झाड म्हणून आलेली 'आयपोमोया कार्निया' ही वनस्पती आज महाराष्ट्रातील ६० टक्क्यांहून अधिक पाणथळ जागांवर आणि नदीकाठांवर आपले एकहाती साम्राज्य पसरवून बसली आहे. ज्याला आपण गावठी भाषेत 'बेहया' किंवा 'बेशराम' म्हणतो, त्या रोपट्याला आपण केवळ एक टाकाऊ तण समजण्याची चूक करतो. पण विज्ञानाच्या नजरेतून पाहिले तर हे झाड म्हणजे उत्क्रांतीचा एक असा चमत्कार आहे, ज्याने मृत्यूला अक्षरशः थट्टा बनवून ठेवले आहे.
आपल्या समाजात 'बेहया' हा शब्द एखाद्या निर्लज्ज माणसाला उद्देशून वापरला जातो, ज्याला कितीही अपमानित केले तरी फरक पडत नाही. पण निसर्गाच्या डिक्शनरीत 'बेहया' असणे म्हणजे 'सर्व्हायव्हल'चा सर्वोच्च नमुना असणे होय. सरळ सांगतो, ज्या झाडाला आपण उखडून फेकून देतो, तेच झाड पुन्हा नव्या जोमाने उभे राहते, यामागे करोडो वर्षांची 'बायोलॉजिकल इंजिनिअरिंग' दडलेली आहे.
या झाडाची खरी ताकद त्याच्या फुलांमध्ये किंवा पानांमध्ये नसून, त्याच्या प्रत्येक 'नोड'मध्ये (कांडांमध्ये) लपलेली असते. वनस्पतीशास्त्राच्या भाषेत सांगायचे तर, या प्रत्येक नोडमध्ये 'मेरिस्टेमॅटिक सेल्स' नावाच्या जिवंत पेशी असतात. या पेशी म्हणजे निसर्गाचे 'स्टेम सेल्स' आहेत. जेव्हा हे झाड जमिनीवर पडते किंवा त्याचे तुकडे होतात, तेव्हा या सुप्त पेशींना ओलावा मिळताच त्या जागृत होतात. ज्या तुकड्याला आपण मेलेले समजतो, निसर्ग त्याला नवी सुरुवात मानतो.
हे झाड इतक्या वेगाने का पसरते, याचे उत्तर त्याच्या शरीरातील 'ओक्सिन' आणि 'साइटोकिनिन' या हार्मोन्समध्ये आहे. ही रसायने सातत्याने ठरवत असतात की कोणत्या नोडमधून मुळे फुटतील आणि कुठून नवीन फांदी बाहेर येईल. बहुतांश झाडे मुळापासून वेगळी झाली की संपतात, पण बेहयासाठी शरीर तुटणे हा अंत नसून पुढच्या पिढीची सुरुवात असते. ही जिद्द निसर्गाने यात उगाच भरलेली नाही; पूर, दुष्काळ आणि प्राण्यांनी खाल्ल्यानंतरही स्वतःला टिकवून धरण्यासाठी ही यंत्रणा विकसित झाली आहे.
पण मुद्दा असा आहे की, या झाडाचा हाच गुण पर्यावरणासाठी डोकेदुखी ठरत आहे. २०२६ च्या ताज्या अहवालानुसार, महाराष्ट्रातील जलसंपदा विभागाने नद्यांच्या पात्रात वाढणाऱ्या या 'आयपोमोया'मुळे पाण्याचा प्रवाह अडत असल्याचे पुन्हा एकदा अधोरेखित केले आहे. हे झाड इतके 'बेशराम' आहे की, ते पाण्यात आणि कोरड्या जमिनीतही तितक्याच ताकदीने वाढते. याच्या पानांमध्ये विषारी घटक असल्याने गुरेही याला तोंड लावत नाहीत, ज्यामुळे याला नैसर्गिक शत्रूच उरलेला नाही.
या झाडाची फुले दिसायला अत्यंत नाजूक आणि सुंदर फिक्कट गुलाबी रंगाची असतात. वरून कोमल आणि आतून वज्रासारखे कठीण, असा हा विरोधाभास आहे. हे मान्य करायलाच हवं की, निसर्गाने याला दिलेली 'जिद्द' हीच त्याची ओळख आहे. ज्याला आपण शिवी समजतो, ती खरं तर निसर्गाने एका प्रजातीला करोडो वर्षे जिवंत ठेवण्यासाठी दिलेली सर्वात मोठी ताकद आहे.
पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही रस्त्याच्या कडेला किंवा शेतात हे गुलाबी फुलांचे झाड पाहाल, तेव्हा त्याला उखडण्यापूर्वी एक क्षण थांबून त्याच्या चिकाटीचा विचार नक्की करा. ज्याला जग जगू देत नाही, त्याने स्वतःचे जग कसे निर्माण करावे, याचा हा जिवंत धडा आहे. उत्क्रांतीच्या या शर्यतीत आपण फक्त सुंदर दिसणाऱ्या गुलाबांचे कौतुक करतो, पण खऱ्या अर्थाने जग जिंकले आहे ते या 'बेहया'नेच.
तुम्ही ज्याला 'निर्लज्जपणा' म्हणता, निसर्ग त्याला 'अजिंक्य' असणे म्हणतो, हाच काय तो फरक आहे.
निसर्गाची ही 'झुंड वृत्ती' आणि स्वतःला पुन्हा पुन्हा सिद्ध करण्याची कला आपल्याला खूप काही शिकवून जाते. आपण ज्याला अडथळा मानतो, तो निसर्गाचा एक मास्टरप्लॅन असू शकतो, हे विसरून चालणार नाही.
एका छोट्या तुकड्यातून संपूर्ण जंगल उभं करण्याची क्षमता असलेला हा 'बेहया' खरंच फक्त एक तण आहे की निसर्गाचा सर्वात मोठा योद्धा?
