काही माणसं पुस्तकं लिहितात. काही माणसं पुस्तकं वाचायला लावतात. पण एखादा माणूस पुस्तकांचीच एक दुनिया निर्माण करतो, आणि त्या दुनियेतून पिढ्यान्‌पिढ्या मुलांना आपल्या इतिहासाची, संस्कृतीची आणि पुराणकथांची ओळख करून देतो—तर त्याचं नाव काळाच्या पलीकडे जातं.
भारतात अशा माणसाचं नाव होतं—अनंत पै आणि मुलांच्या लाडक्या नावाने ते ओळखले जायचे—‘अंकल पै’.
त्यांच्या कल्पनेतून जन्माला आलेल्या ‘अमर चित्र कथा’ या मालिकेने भारतीय बालविश्व अक्षरशः बदलून टाकलं. रामायण-महाभारतापासून छत्रपती शिवाजी महाराज, स्वामी विवेकानंद, महात्मा गांधी, अकबर-बीरबल, तेनालीराम आणि असंख्य ऐतिहासिक व पौराणिक व्यक्तिमत्त्वं मुलांच्या हातात चित्रकथांच्या रूपाने पोहोचली.
आज एखाद्या मुलाला इतिहास शिकवण्यासाठी ॲनिमेशन, व्हिडिओ, गेम्स आणि डिजिटल ॲप्सची मदत घेतली जाते. पण एका काळी ही सगळी दुनिया नव्हती. तेव्हा एका रंगीत कॉमिक्सच्या हातात संपूर्ण भारताची कथा होती.आणि त्या कथेला आवाज दिला होता—अंकल पै यांनी.
एकदा दूरदर्शनवरील प्रश्नमंजुषेत भारतीय मुलांना ग्रीक पुराणातील देवतांबद्दल सहज उत्तरं देता आली; पण भारतीय पुराणकथांबद्दल मात्र त्यांना अडचण आली, अशी कथा त्यांच्या मनात खोलवर रुतली.
त्यातूनच एक कल्पना आकाराला आली— भारतीय मुलांना भारतीय कथा चित्रांच्या माध्यमातून सांगायच्या. आणि मग सुरू झाला एका विलक्षण प्रवासाचा पहिला अध्याय.
एका कॉमिक्सने बदललेलं बालपण: १९६७ मध्ये ‘अमर चित्र कथा’ची पहिली कथा प्रकाशित झाली. सुरुवातीला या मालिकेला अडचणी आल्या. पण हळूहळू मुलांनी आणि पालकांनी ती स्वीकारली.
कारण ही केवळ कॉमिक्स नव्हती.ती होती कथेच्या माध्यमातून दिलेली संस्कृतीची ओळख.
एका बाजूला राम, कृष्ण, अर्जुन, भीष्म, हनुमान यांच्यासारखी पौराणिक पात्रं होती; तर दुसऱ्या बाजूला शिवाजी महाराज, राणी लक्ष्मीबाई, महात्मा गांधी, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांसारखी ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वं होती.मुलं ती पुस्तकं वाचत होती; पण नकळत भारताचा इतिहासही वाचत होती.
आज मागे वळून पाहिलं तर लक्षात येतं की अनेक भारतीयांच्या बालपणातील पहिली इतिहासाची किंवा पुराणकथांची ओळख शालेय पुस्तकातून नव्हे, तर ‘अमर चित्र कथा’तून झाली होती.हीच अंकल पै यांच्या कामाची खरी ताकद होती.त्यांनी क्लिष्ट विषय मुलांच्या भाषेत आणले.इतिहासाला चेहरा दिला.पुराणकथांना रंग दिला.आणि पुस्तकाला मित्र बनवलं.
आज डिजिटल युगात माध्यमं बदलली आहेत. मुलांच्या हातात मोबाईल आहे, टॅबलेट आहे, स्क्रीन आहे. पण कथा ऐकण्याची आणि वाचण्याची मानवी गरज बदललेली नाही.त्या दिवशी ‘अंकल पै’ आठवताना एका साध्या गोष्टीची जाणीव होते—
कधी कधी एका माणसाच्या हातातलं छोटंसं पुस्तक संपूर्ण पिढीच्या कल्पनाशक्तीचा दरवाजा उघडतं.
अंकल पै यांनी तो दरवाजा उघडला. आणि त्या दरवाजातून भारताची कथा लाखो मुलांच्या बालपणात प्रवेश करून गेली.
(आपल्यापैकी अनेकांनी शाळेत असताना 'अमर चित्र कथांची' देवाणघेवाण केलीच असेल. काहींनी तर अमर चित्र कथांचे अंक बाईंडिंग करून घरी गठ्ठे अजूनही ठेवले असतील.)
