कच्छच्या वाळवंटी प्रदेशात जन्मलेलं अज्रख आणि आंध्र प्रदेशातील मंदिरसंस्कृतीशी नातं सांगणारं कलमकारी ! एकमेकांपासून जवळपास दीड हजार किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या दोन वस्त्रपरंपरा. त्यांची रंगसंगती वेगळी, त्यांच्यावरची नक्षी वेगळी, त्यांचे आकृतिबंधही वेगळे. पण गंमत अशी की, या दोन्ही कलांच्या मुळाशी आहे एकच प्राचीन रसायनशास्त्र!
वरवर पाहिलं तर अज्रख आणि कलमकारी यांच्यात साम्य शोधणं कठीण वाटेल. मात्र, त्यांच्या निर्मितीची प्रक्रिया समजून घेतली की निसर्ग, वनस्पती आणि धातू यांच्या मदतीने रंग पक्के करण्याचं भारतीय कारागिरांचं पारंपरिक ज्ञान किती विलक्षण होतं, याची जाणीव होते.
१. हरड : रंगांचा पाया अज्रख असो वा कलमकारी, कापडावर रंगकाम करण्यापूर्वी त्याची पूर्वतयारी केली जाते. या प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका असते ती हरड किंवा हिरडा (हरितकी) या फळाची.आयुर्वेदात वापरल्या जाणाऱ्या या फळात टॅनिन्स असतात. कापडावर त्यांचा उपयोग केल्यामुळे नैसर्गिक रंग आणि कापडातील तंतू यांच्यात बंध निर्माण होण्यास मदत होते. त्यामुळे रंग अधिक चांगल्या प्रकारे टिकून राहतात.म्हणजेच, रंगकाम सुरू होण्यापूर्वीच निसर्गातील एका फळाच्या मदतीने कापडाला रंग स्वीकारण्यासाठी तयार केलं जातं!
२. काळा रंग : लोखंड आणि गुळाच्या पाण्याची रसायनकिमया
यानंतर कापडावर नक्षीची बाह्यरेषा उमटवली जाते. या रेषांसाठी अनेकदा काळ्या रंगाचा वापर होतो.
हा काळा रंग तयार करण्यासाठी लोखंडाचे कण किंवा लोखंडी तुकडे गुळाच्या पाण्यात भिजत ठेवले जातात. या प्रक्रियेत लोखंडाचे विरघळणारे संयुगे तयार होतात. त्यांचा वनस्पतीजन्य टॅनिन्सशी संयोग झाल्यावर गडद काळा रंग निर्माण होऊ शकतो.
यामागचं विज्ञान म्हणजे लोह आणि टॅनिन्स यांच्यातील रासायनिक अभिक्रिया. कोणताही कृत्रिम रंग न वापरता, योग्य घटक आणि प्रमाण यांच्या मदतीने नक्षीला ठळक काळी किनार मिळते.
३. लाल रंग : मंजिष्ठेच्या मुळांमधील जादू
अज्रख आणि कलमकारी या दोन्ही वस्त्रपरंपरांमध्ये लाल रंगाला विशेष महत्त्व आहे. हा रंग मिळवण्यासाठी पारंपरिक पद्धतींमध्ये मंजिष्ठा (मंजिठ) या वनस्पतीच्या मुळांचा वापर केला जातो.
मंजिष्ठेच्या मुळांमध्ये अलिझरीनसह अनेक रंगद्रव्ये आढळतात. या रंगद्रव्यांमुळे लाल, तांबूस आणि मरून अशा विविध छटा मिळवता येतात. मात्र, अंतिम रंगछटा ही रंगद्रव्यांचे प्रमाण, कापडाची पूर्वतयारी आणि रंगकामाच्या प्रक्रियेवरही अवलंबून असते.
मुळांमधील रंगद्रव्य बाहेर काढणं, ते कापडावर योग्य प्रकारे बसवणं आणि रंग पक्का करणं, या प्रत्येक टप्प्यावर कारागिरांच्या अनुभवाची कसोटी लागते.
४. निळा रंग : निळीच्या पानांपासून गडद निळाईपर्यंत
निळ्या रंगासाठी वापरली जाते निळी (इंडिगो) ही वनस्पती.तिच्या पानांवर प्रक्रिया करून तयार केलेल्या द्रावणाचं किण्वन केलं जातं. त्यानंतर योग्य रासायनिक प्रक्रियेतून रंगद्रव्य कापडावर चढवता येतं. कापड द्रावणातून बाहेर काढून हवेशी संपर्कात आलं की ऑक्सिडीकरणामुळे निळा रंग विकसित होतो.या प्रक्रियेचं वैशिष्ट्य म्हणजे कापडावर रंग चढण्यामागे केवळ वनस्पतीचा अर्क नसतो, तर ऑक्सिडीकरणासारखी रासायनिक प्रक्रिया कार्यरत असते.निसर्गातील वनस्पती, पाणी, हवा आणि रसायनशास्त्र यांचा असा सुंदर संगम या रंगामागे असतो.
५. एका रंगासाठी एक टप्पा, एका नक्षीसाठी अनेक दिवस!
अज्रखमध्ये लाकडी ठशांच्या साहाय्याने कापडावर नक्षी उमटवली जाते, तर कलमकारीच्या काही प्रकारांत लाकडी ठशांचा आणि काही प्रकारांत लेखणीसारख्या कलमाचा वापर करून रंगकाम केलं जातं.
दोन्ही परंपरांमध्ये रंगांचे अनेक टप्पे असू शकतात. प्रत्येक रंगासाठी स्वतंत्र प्रक्रिया करावी लागते. रंग लावल्यानंतर कापड धुणं, वाळवणं आणि आवश्यकतेनुसार पुन्हा प्रक्रिया करणं, हे टप्पे पार पाडावे लागतात.
त्यामुळे एखादी गुंतागुंतीची नक्षी पूर्ण होण्यासाठी अनेक दिवस, तर काही वेळा कित्येक आठवडेही लागू शकतात.
आजच्या यंत्रयुगात काही मिनिटांत हजारो मीटर कापडावर छपाई करता येते. पण या पारंपरिक कलांमध्ये प्रत्येक रंगामागे असतं वनस्पतींचं ज्ञान, रसायनशास्त्राची समज, हातांची सफाई आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जमा झालेला अनुभव.
अज्रख आणि कलमकारी आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट शिकवतात : कलाकृतींचे रंग आणि रूप वेगवेगळे असू शकतात; पण त्यामागचं विज्ञान एकच असू शकतं.
कच्छच्या वाळवंटापासून आंध्र प्रदेशातील मंदिरपरंपरेपर्यंत पोहोचलेलं हे ज्ञान म्हणजे भारतीय हस्तकलेचा केवळ वारसा नाही, तर निसर्गाच्या भाषेत लिहिलेलं रसायनशास्त्राचं एक जिवंत पुस्तक आहे.
