एकीकडे ब्रिटिश साम्राज्य एका माणसाला 'भयंकर दहशतवादी' म्हणून शोधत होतं, त्याच्या नावावर अटकेचं वॉरंट होतं. पण त्याच वेळी, हजारो मैल दूर मेक्सिकोच्या शेतात तिथले शेतकरी त्याच माणसाला 'देवानं पाठवलेला दूत' मानत होते.
एका बाजूला हातात बंदूक घेऊन क्रांतीची स्वप्नं पाहणारा डोळा आणि दुसऱ्या बाजूला मक्याच्या कणसातलं दाणे मोजणारा शास्त्रज्ञ. या दोन टोकाच्या गोष्टी एकाच माणसात कशा असू शकतात?
ही गोष्ट सुरू होते वर्ध्याच्या एका साध्या घरातून. पांडुरंग सदाशिव खानखोजे. लोकमान्य टिळकांच्या विचारांनी पेटलेला हा तरुण. टिळकांनी त्यांना सल्ला दिला, "बाहेर जा, लष्करी शिक्षण घ्या आणि देशाला स्वतंत्र करण्यासाठी ताकद उभी करा." आणि मग सुरू झाला एक असा प्रवास जो एखाद्या हॉलिवूड सिनेमालाही लाजवेल.
पांडुरंग खानखोजे आधी जपानला गेले, तिथे कारखान्यात काम केलं. मग अमेरिकेत पोहोचले. तिथे हॉटेलमध्ये भांडी घासली, वेटरचं काम केलं, पण ध्येय विसरले नाहीत. दिवसा शेतीचं शिक्षण घ्यायचं आणि रात्री भारतीयांना एकत्र करून ब्रिटिशांविरुद्ध 'गदर' (क्रांती) पुकारायची.
पण नियतीला काहीतरी वेगळंच मान्य होतं. अमेरिकेत त्यांच्यावर अटकेची टांगती तलवार आली. ब्रिटीश गुप्तहेर त्यांच्या मागावर होते. पण पांडुरंग खानखोजे डगमगले नाहीत. ते तिथून निसटले आणि अशा ठिकाणी पोहोचले जिथे त्यांचं नशीब पूर्णपणे बदलणार होतं — मेक्सिको!
मेक्सिकोमध्ये गेल्यावर या क्रांतिकारकानं बंदूक बाजूला ठेवली आणि हातात धरली माती. त्यांना जाणवलं की, गुलामगिरीपेक्षाही मोठी समस्या 'भूक' आहे. त्यांनी तिथल्या 'चापिंगो युनिव्हर्सिटी'मध्ये कृषी शास्त्रज्ञ म्हणून काम सुरू केलं.
कल्पना करा, एक मराठी माणूस मेक्सिकोच्या रखरखीत जमिनीत प्रयोग करतोय. त्यांनी मक्याच्या अशा जाती विकसित केल्या ज्या दुष्काळातही तग धरू शकतील आणि ज्यांना रोग पडणार नाही.
ज्या शेतकऱ्यांच्या शेतात पूर्वी जेमतेम धान्य पिकायचं, तिथे पांडुरंग खानखोजे यांच्या मार्गदर्शनामुळे दुप्पट उत्पादन निघू लागलं. मेक्सिकोच्या घराघरातला अंधार दूर झाला. तिथल्या सरकारने त्यांना 'हिरो' मानलं. आजही मेक्सिकोच्या भिंतींवरील प्रसिद्ध चित्रांमध्ये (म्युरल्स) पांडुरंग खानखोजे यांना 'भाकरी वाटणारा देव' म्हणून दाखवलं जातं.
ज्यांनी मेक्सिकोत हरितक्रांतीची पायाभरणी केली, त्यांचं नाव आपल्या भारतात मात्र अनेक वर्षं कोणालाच ठाऊक नव्हतं. अगदी अलीकडे, म्हणजे सप्टेंबर २०२२ मध्ये मेक्सिकोत त्यांचा पुतळा उभारला गेला आणि २०२५-२६ च्या भारत-मेक्सिको राजनैतिक संबंधांच्या निमित्ताने पुन्हा एकदा या 'विदर्भाच्या वाघाची' चर्चा सुरू झाली.
गंमत म्हणजे, पुढे ज्या नॉर्मन बोरलॉग यांनी भारतात हरितक्रांती आणली, त्यांनी सुद्धा खानखोजे यांच्या संशोधनाचा आधार घेतला होता. म्हणजे मेक्सिकोत बसून या माणसानं भारताची भूक मिटवण्याची सोय आधीच करून ठेवली होती.
आयुष्यभर क्रांतीची भाषा करणारा हा माणूस शेवटी 'अन्नाची क्रांती' करून शांत झाला. ज्या ब्रिटिशांनी त्यांना गुन्हेगार ठरवलं होतं, त्याच ब्रिटिशांच्या साम्राज्यात सूर्यास्त झाला, पण खानखोजे यांनी मेक्सिकोच्या शेतात लावलेला हा सूर्य आजही तिथल्या शेतकऱ्यांच्या आयुष्यात प्रकाश देत आहे.
एका मराठी माणसानं जगाच्या पाठीवर जाऊन केवळ स्वतःच नाव नाही, तर माणुसकीचा धर्म जपत एका पूर्ण देशाला भुकेतून वाचवलं, यापेक्षा मोठी क्रांती दुसरी कोणती असू शकते!
