आज जन्माष्टमीच्या दिवशी जयदेव यांनी रचलेल्या गीत गोविंद या महाकाव्याची आठवण होणे साहजिकच आहे.गेली अनेक शतके या महाकाव्याने अनेकांना विविधप्रकारे प्रेरित केले आहे.सोबतचे चित्र आधी बघा आणि या तेहरी गढवाल गीत गोविंद चित्रमालीकेची कहाणी वाचा. या मालिकेतील सोबत दिलेले चित्र काही वर्षांपूर्वी १६ कोटी रुपयात विकले गेले होते.
या चित्रमालिकेचा निर्मितीचा काळ १७/१८व्या शतकातला मानला जातो. तेहरी गढवालच्या राजघराण्याच्या संग्रहातून पुन्हा प्रकाशात आली. या मालिकेला ‘“Early Kangra”,’ असेही म्हटले जाते. मात्र मालिकेची नेमकी निर्मिती कुठे झाली, ती कोणत्या काळात रंगवली गेली आणि तिचे चित्रकार कोण होते, याबाबत विद्वानांमध्ये आजही अनेक वेगवेगळे मतप्रवाह आहेत.
या चित्रमालिकेचे सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण अंग म्हणजे तिच्यातील निसर्गचित्रण. या चित्रकारांनी प्रत्यक्ष वृंदावन किंवा ब्रजभूमी पाहिलेली नव्हती. तरीही त्यांनी हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेल्या आपल्या परिचित निसर्गातून कृष्णाच्या वृंदावनाची एक अद्भुत, स्वप्नवत प्रतिमा उभी केली. स्थानिक वृक्ष, नद्या, फुलांनी बहरलेल्या वनराई आणि हिरवीगार दऱ्या त्यांच्या कुंचल्यातून कृष्णाच्या पवित्र लीलाभूमीत रूपांतरित झाल्या.
या चित्रांमध्ये निसर्ग केवळ पार्श्वभूमी म्हणून उभा राहत नाही; तो कृष्ण-राधेच्या भावनांचा सहप्रवासी बनतो. त्यांच्या मीलनाच्या प्रसंगांत झाडे, नद्या, चंद्रप्रकाश आणि फुलांनी भरलेली वनराई शांत, प्रसन्न आणि आनंदमय दिसते. उलट विरहाच्या प्रसंगांत अस्वस्थ नदी, वाकलेली झाडे, उदास वातावरण आणि स्तब्ध प्राणी हे सर्व राधा-कृष्णाच्या अंतःकरणातील वेदना जणू व्यक्त करतात. म्हणजेच या चित्रांमध्ये मानवी भावना आणि निसर्ग यांच्यातील एक अदृश्य संवाद जाणवतो.
या चित्रमालिकेत मूळतः सुमारे १५० ते १५१ चित्रे असावीत, असे मानले जाते. त्यापैकी जवळपास १४० चित्रे आजवर प्रकाशित झाली आहेत. या मालिकेसाठी तयार करण्यात आलेली अनेक प्राथमिक रेखाचित्रे आज नवी दिल्लीच्या राष्ट्रीय संग्रहालयात जतन केली आहेत. या रेखाचित्रांची संख्याही १५१ असल्याने ही संपूर्ण चित्रमालिका सुरुवातीपासूनच एक सुसूत्र आणि विचारपूर्वक आखलेला प्रकल्प असावा, असे दिसते.
या मालिकेच्या निर्मितीचा नेमका काळही निश्चित झालेला नाही.
चित्रकार कोण, निर्मितीचा काळ कोणता आणि चित्रमालिकेचा उगम नेमका कुठे झाला, याबाबत मतभेद असले तरी तिच्या कलात्मक श्रेष्ठतेबाबत मात्र जवळजवळ सर्वच अभ्यासक एकमताने गौरवोद्गार काढतात.
या चित्रमालिकेचे खरे वैशिष्ट्य म्हणजे तिने शृंगार आणि अध्यात्म, मानवी प्रेम आणि दैवी भक्ती, भावना आणि निसर्ग यांचे विलक्षण मिलन घडवून आणले आहे. ही चित्रे केवळ जयदेवांच्या काव्याचे दृश्य रूपांतर करत नाहीत; उलट त्या काव्याला एक स्वतंत्र, स्वप्नवत दृश्यभाषा देतात.
कृष्ण-राधेचे प्रेम, त्यातील मीलन-विरह, निसर्गाची साथ आणि भक्ताच्या अंतःकरणातील परमेश्वराशी एकरूप होण्याची ओढ—हे सारे या चित्रांमध्ये एकाच वेळी अनुभवायला मिळते. नाजूक रेखांकन, लयबद्ध आकृतीबंध, रमणीय निसर्ग, सौंदर्यपूर्ण मानवी आकृती आणि भावनांची सूक्ष्म अभिव्यक्ती यांमुळे तेहरी गढवाल गीता गोविंद ही चित्रमालिका पहाडी चित्रकलेच्या सर्वोच्च आणि सर्वाधिक काव्यमय मानली जाते.
