स्वप्नं का पडतात आणि का विरून जातात?स्वप्नांच्या या गूढ जगाबद्दल मानवाला नेहमीच कुतूहल राहिलं आहे. पण ही स्वप्नं नेमकी पडतात का? मार्च २०२६ मध्ये 'नेचर न्यूरोसायन्स'मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका ताज्या संशोधनानुसार, स्वप्नं ही केवळ विस्कळीत प्रतिमा नसून मेंदूने तयार केलेलं एक 'जनरेटिव्ह वर्ल्ड मॉडेल' आहे. संशोधकांचा असा दावा आहे की, मेंदू दिवसभरात साठवलेली माहिती, भीती आणि इच्छा यांचा वापर करून भविष्यातील संभाव्य संकटांसाठी तालीम करत असतो. हे एखाद्या प्रगत एआय (AI) सिस्टिमसारखं आहे, जे प्रत्यक्ष कृती करण्यापूर्वी हजारो शक्यता तपासून पाहतं.
एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे की, स्वप्न पाहताना मेंदूचा 'प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स' हा भाग, जो तर्कावर आधारित विचार करतो, तो जवळजवळ बंद असतो. म्हणूनच स्वप्नात कितीही विचित्र गोष्टी घडल्या तरी त्या वेळी त्या खऱ्या वाटतात. मेंदूसाठी ते एक सुरक्षित सिम्युलेशन असतं, जिथे तो भावनांवर प्रक्रिया करतो आणि स्मृतींची मांडणी करतो.
गंमतीची गोष्ट म्हणजे, जवळजवळ ९५ टक्के स्वप्नं जाग आल्यानंतर पाच मिनिटांत विरून जातात. यामागे एक ठोस जैविक कारण आहे. टोकियो विद्यापीठातील न्यूरोसायंटिस्टनी नुकत्याच केलेल्या अभ्यासानुसार, मेंदूतील 'MCH' (Melanin-Concentrating Hormone) नावाचे न्यूरॉन्स झोपेत अत्यंत सक्रिय होतात. हे न्यूरॉन्स मेंदूतील 'डिलीट' बटणासारखं काम करतात. जेव्हा शरीर आरईएम अवस्थेत असतं, तेव्हा हे न्यूरॉन्स सक्रियपणे माहिती पुसून टाकण्याचं काम करत असतात. मेंदूला कदाचित हे ठाऊक असतं की ही स्वप्नं केवळ एक तालीम आहेत, त्यांचं रेकॉर्ड ठेवण्याची गरज नाही.
वेगळ्या नजरेने पाहिलं तर, रसायनांचा खेळही तितकाच महत्त्वाचा ठरतो. स्वप्न पाहण्यासाठी मेंदूला 'ॲसिटिलकोलीन' या रसायनाची गरज असते. पण ही स्वप्नं दीर्घकालीन स्मृतीत (Long-term memory) साठवण्यासाठी 'नॉरपेनेफ्रिन' नावाच्या रसायनाची आवश्यकता असते, जे झोपेत अत्यंत कमी प्रमाणात असतं. जागं होताना जेव्हा नॉरपेनेफ्रिनची पातळी वाढते, तोपर्यंत स्वप्नाचा धागा तुटलेला असतो.
जवळून बघितलं तर निसर्गाची ही 'ऑटो-डिलीट' सिस्टीम मानवी अस्तित्वासाठी आवश्यक आहे. जर माणसाला आपली सगळी स्वप्नं वास्तवासारखी स्पष्ट आठवू लागली, तर सत्य आणि भास यातील फरक करणं कठीण होईल. मेंदू स्वतःला ओव्हरलोड होऊ न देण्यासाठी दररोज रात्री हा डेटा कचऱ्यात फेकून देतो.
आजच्या काळात जिथे प्रत्येक लहान-मोठी गोष्ट डिजिटल क्लाउडवर सेव्ह करण्याची चढाओढ लागली आहे, तिथे मानवी मेंदूची ही विसरण्याची वृत्ती थक्क करणारी आहे. हे विसरणं हा स्मृतीचा दोष नसून, नवीन दिवसाच्या अनुभवांसाठी जागा मोकळी करण्याची ती एक नैसर्गिक आणि अत्यंत शिस्तबद्ध प्रक्रिया आहे. स्वप्न विरून जाणं ही मेंदूने स्वतःच्या आरोग्यासाठी घेतलेली एक खबरदारी आहे.
