१९८६ सालची एक पावसाळी संध्याकाळ. न्यू जर्सीच्या एका धावपट्टीवर रिचर्ड सांतुलली खिडकीबाहेर उभ्या असलेल्या महागड्या विमानांच्या रांगांकडे पाहत होते. ही कोट्यवधी रुपयांची विमानं दिवसाचे २२ तास फक्त जमिनीवर धूळ खात पडलेली असायची. सांतुलली यांच्या लक्षात आलं की, ही विमानं मालकांसाठी संपत्ती नसून एक पांढरा हत्ती ठरत आहेत.
या एका निरीक्षणातून जगातील प्रायव्हेट एव्हिएशनचा चेहरामोहरा बदलणाऱ्या 'फ्रॅक्शनल ओनरशिप' (Fractional Ownership) मॉडेलचा जन्म झाला. गोल्डमन सॅक्समधील हा माजी गणिततज्ज्ञ केवळ विमानं विकत नव्हता, तर तो श्रीमंतांना त्यांचा वेळ आणि डोकंखाऊ कामातून सुटका विकत होता. आज २०२६ मध्ये जेव्हा आपण मागे वळून पाहतो, तेव्हा सांतुलली यांनी सुरू केलेली ही लाट आता एका अवाढव्य उद्योगात रूपांतरित झाली आहे.
वस्तुस्थिती अशी आहे की, आज जगातील सर्वात श्रीमंत व्यक्तीही स्वतःचं स्वतंत्र विमान घेण्याऐवजी 'नेटजेट्स' (NetJets) सारख्या कंपन्यांची सेवा घेणं पसंत करतात. यामागचं कारण अतिशय व्यावहारिक आहे. एक खाजगी विमान सांभाळणं म्हणजे वैमानिकांचा पगार, देखभालीचा खर्च, हँगरचं भाडं आणि विमा या सगळ्यांचा डोंगर उपसणं. सांतुलली यांनी या सर्व कटकटी एका झटक्यात संपवल्या.
त्यांनी मांडलेली संकल्पना सोपी होती: एका विमानाचे १६ हिस्से करायचे. तुम्ही त्यातील एक हिस्सा विकत घ्यायचा आणि तुम्हाला वर्षाला ५० तास विमान वापरता येणार. देखभालीची जबाबदारी तुमची नाही, वैमानिक शोधायचं टेन्शन तुमचं नाही. तुम्हाला फक्त फोन करायचा आणि १० तासांत विमान तुमच्या सेवेसाठी हजर असेल.
थेट सांगायचं तर, सांतुलली यांनी 'ओला' किंवा 'उबर' येण्याच्या कित्येक दशकं आधी आकाशात 'शेअरिंग इकॉनॉमी' सुरू केली होती. विश्लेषकांच्या मते, याच मॉडेलमुळे खाजगी विमानांचा वापर केवळ अतिश्रीमंतांपुरता मर्यादित न राहता कॉर्पोरेट जगतासाठी एक गरजेचं साधन बनला. वॉरन बफे यांनी जेव्हा सांतुलली यांची 'नेटजेट्स' कंपनी विकत घेतली, तेव्हा या मॉडेलवर शिक्कामोर्तब झालं.
एप्रिल २०२६ च्या ताज्या आकडेवारीनुसार, नेटजेट्सने त्यांच्या ताफ्यात आता Sustainable Aviation Fuel (SAF) चालणाऱ्या नवीन विमानांची मोठी भर घातली आहे. आजच्या काळात पर्यावरणाबद्दलची जागरूकता वाढल्यामुळे श्रीमंत लोक स्वतःचं विमान घेऊन टीकेचे धनी होण्यापेक्षा अशा Service मॉडेलचा वापर करून आपली 'कार्बन फूटप्रिंट' कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
भारतातही हे वारे आता वेगाने वाहू लागले आहेत. मुंबई आणि दिल्लीतील बड्या उद्योगपतींनी आता स्वतःची विमानं विकून 'क्लब वन एअर' सारख्या फ्रॅक्शनल ओनरशिप कंपन्यांकडे मोर्चा वळवला आहे. विमान असणं ही आता प्रतिष्ठेची बाब उरली नसून, ते वेळेचं नियोजन करण्याचं एक साधन बनलं आहे.
विज्ञानाची कमाल आणि सांतुलली यांचं गणित यामुळे आज आकाशात हजारो विमानं उडत आहेत, ज्यांचा कोणताही एक मालक नाही. मालकी हक्कापेक्षा वापराला महत्त्व देणाऱ्या या विचारसरणीने केवळ विमान उद्योगच नाही, तर लक्झरी मार्केटची व्याख्याच बदलून टाकली आहे.
मालकी हक्काचा बडेजाव मिरवण्यापेक्षा सुटसुटीत सेवा घेणं हाच भविष्यातील खरा स्मार्टनेस ठरणार आहे.
