३१ मार्च १७७४. या एका तारखेने भारतात सामान्य माणसाच्या संवादाचे स्वरूप कायमचे बदलून टाकले. वॉरन हेस्टिंग्जने कलकत्ता (आताचे कोलकाता) येथे देशातील पहिले अधिकृत पोस्ट ऑफिस सुरू केले आणि सर्वसामान्यांसाठी पत्रांचे दरवाजे उघडले.
त्यापूर्वी टपाल व्यवस्था अस्तित्वात होती, पण ती फक्त ईस्ट इंडिया कंपनीच्या साहेबांच्या कामापुरती मर्यादित होती. रॉबर्ट क्लाईव्हने १७६६ मध्ये या व्यवस्थेचा पाया रचला असला, तरी त्याला सार्वजनिक स्वरूप हेस्टिंग्जने दिले. कलकत्त्यानंतर १७८६ मध्ये मद्रास आणि १७९३ मध्ये बॉम्बे येथे मुख्य पोस्ट ऑफिसेस सुरू झाली.
वस्तुस्थिती अशी आहे की, १८५४ मध्ये 'पोस्ट ऑफिस ॲक्ट' संमत होईपर्यंत टपाल सेवेत सुसूत्रता नव्हती. या कायद्याने संपूर्ण देशात एकसमान टपाल दर लागू केले आणि खऱ्या अर्थाने भारतीय टपाल विभागाची स्थापना झाली. १८८४ मध्ये सुरू झालेली 'पोस्टल लाईफ इन्शुरन्स' (PLI) ही आजही देशातील सर्वात जुन्या विमा योजनांपैकी एक म्हणून ओळखली जाते.
थेट सांगायचं तर, आपल्या महाराष्ट्रात आजही 'पोस्टमन काका' हा शब्द जिव्हाळ्याचा मानला जातो. डिजिटल क्रांतीच्या काळातही सरकारी कागदपत्रे असोत किंवा कोर्टाची नोटीस, आजही 'स्पीड पोस्ट' हाच सर्वात खात्रीशीर मार्ग मानला जातो. लाल रंगाची ती टपाल पेटी आजही आपल्या गावाकडच्या पत्त्याची मुख्य ओळख आहे.
आज व्हॉट्सॲप आणि ई-मेलच्या वेगात पत्रांची जागा मेसेजेसनी घेतली आहे. मात्र, एकेकाळी निरोप पोहोचवण्यासाठी महिन्यांची वाट पाहावी लागायची, हे आजच्या पिढीला सांगूनही खरं वाटणार नाही.
डिजिटल इंडियाच्या या युगातही तुमच्या घराचा पत्ता शोधताना आजही 'जवळपासचं पोस्ट ऑफिस' हाच सर्वात मोठा आधार असतो. तंत्रज्ञान कितीही बदललं तरी हातात आलेल्या पत्राचा तो स्पर्श आणि त्या वरचा शिक्का जो आनंद द्यायचा, तो इमोजीमध्ये शोधणं कठीण नाही का?
